Tezde Doğrudan ve Dolaylı Alıntı Nasıl Yapılır? Parafraz, Blok Alıntı ve İkincil Kaynak Rehberi

Önce alıntı sistemi ile alıntı türünü birbirinden ayırın

APA, Chicago ve İSNAD birer kaynak gösterme sistemidir; doğrudan alıntı ve dolaylı alıntı ise kaynaktaki bilgiyi kullanma biçimleridir. Aynı paragraf APA ile yazar–tarih göndermesi, Chicago ile dipnot veya yazar–tarih, İSNAD ile dipnotlu ya da metin içi biçimde gösterilebilir. Ancak görünüş değişse de temel sorumluluk aynıdır: okur hangi ifadenin kaynaktan geldiğini, özgün kaynağın kim olduğunu ve bilginin nerede bulunduğunu anlayabilmelidir.

Enstitü kılavuzunda yalnız “APA kullanılacaktır” yazması her ayrıntıyı çözmeyebilir. Sürüm, Türkçe uyarlama, kısa ve uzun alıntı eşiği, blok alıntının puntosu, satır aralığı, dipnot biçimi ve sayfa numarası için ek kurallar bulunabilir. Kılavuzun ana metni, ekleri, tez önerisi formu ve yayımlanmış güncel örnekleri birlikte kontrol edin. Çelişki varsa danışman veya enstitüden yazılı açıklama isteyin.

Doğrudan alıntıyı yalnız özgün ifade gerçekten gerekliyse kullanın

Doğrudan alıntı, kaynağın sözcüklerini ve anlamlı noktalamasını aynen korur. Bir tanımın özgün anlatımı tartışılıyorsa, tarihsel bir ifadenin dili inceleniyorsa, hukuki veya kuramsal bir hükmün kesin sözcükleri önem taşıyorsa ya da yazarın üslubu analiz nesnesiyse doğrudan alıntı gerekli olabilir. Sıradan bir bilgiyi kendi cümlenizle açıklayabileceğiniz halde uzun parçalar aktarmak ise tezin özgün anlatısını zayıflatır.

Alıntıyı kaynaktan kopyaladıktan sonra metne yalnız bırakmayın. Önce neden kullanıldığını hazırlayan bir cümle kurun; ardından alıntının araştırma sorunuz veya savınız açısından ne gösterdiğini açıklayın. Paragrafın tamamını başka bir yazarın sesiyle bitirmek, akademik değerlendirme görevini kaynağa devredebilir. Alıntının hemen öncesi ve sonrası sizin çözümlemenizi taşımalıdır.

Yazım, noktalama veya eski kullanım size hatalı görünse bile özgün metni sessizce düzeltmeyin. Hatanın kaynakta bulunduğunu göstermek, açıklama eklemek, vurgu yapmak, bir bölümü çıkarmak veya alıntı içinde alıntı vermek için kullandığınız sistemin köşeli parantez, üç nokta, “sic” ve vurgu açıklaması kurallarını izleyin. Bu işaretler anlamı değiştirmek veya istenmeyen bağlamı gizlemek için kullanılamaz.

1. İşlevi yazın Bu cümleyi neden aynen aktarmanız gerektiğini tek cümlede açıklayamıyorsanız parafraz veya sentezi değerlendirin.
2. Asıl metinle karşılaştırın Sözcükleri, noktalama işaretlerini, özel adları, vurguları ve sayfa konumunu kaynağın görüntüsüyle kontrol edin.
3. Sınırları görünür kılın Kısa alıntıyı tırnakla, uzun alıntıyı kurum stilinin istediği blok biçimiyle ana metinden açıkça ayırın.
4. Konumu ekleyin Sayfa, paragraf, bölüm, madde veya zaman damgasını kaynak türü ve atıf sisteminin kuralına göre belirtin.
5. Yorumlayın Alıntının hangi iddiayı desteklediğini, sınırlandırdığını veya tartışmaya açtığını kendi akademik anlatımınızla açıklayın.

Kısa alıntı ile blok alıntının biçimini kurum kılavuzundan doğrulayın

Kısa doğrudan alıntılar çoğu sistemde cümlenin içinde tırnakla gösterilir. Uzun doğrudan alıntılar ise ayrı paragrafta, girintili blok olarak düzenlenebilir. Fakat “uzun” sayılan alıntının kelime veya satır eşiği evrensel değildir. APA’nın güncel kılavuzu 40 kelime ve üzerindeki alıntıları blok biçiminde ele alırken başka sistemler veya enstitüler farklı ölçüt, punto, aralık ve girinti isteyebilir. Bir sistemin sayısını diğerine taşımayın.

Blok alıntı daha küçük yazı tipiyle gösterilse bile görünmez bir dipnot değildir; kaynağı ve gerekli konum bilgisi açıkça bulunmalıdır. Tırnak işaretinin kullanılıp kullanılmayacağı, noktalamanın göndermeden önce mi sonra mı geleceği ve devam paragrafının girintisi stile göre değişir. Word’de boşluk veya art arda Tab tuşuyla görünüm vermek yerine paragraf girintisi ve aralık ayarlarını kullanın.

Şiir, oyun, söyleşi, transkript, mevzuat maddesi ve yazma eser gibi kaynakların satır düzenini koruma ihtiyacı düzyazıdan farklı olabilir. Satır sonlarını, konuşmacı adlarını veya madde numaralarını değiştirirseniz yalnız görünüşü değil anlamı da etkileyebilirsiniz. Alanınıza özgü örnek yoksa genel internet şablonunu kopyalamak yerine kurumunuzdan teyit alın.

Dolaylı alıntı ve parafrazı sözcük değiştirerek değil, anlamı yeniden kurarak yazın

Parafraz, kaynaktaki birkaç kelimeyi eş anlamlılarıyla değiştirmek veya cümleyi edilgenden etkene çevirmek değildir. Cümle sırası, vurgu ve kavram ilişkileri kaynağı yakından izliyorsa tırnak işareti kullanılmasa bile ifade düzeyinde aşırı benzerlik oluşabilir. Güvenli yöntem, kaynağı anlayıp kapatmak; tezin o bölümünde gereken fikri kendi argüman akışınız içinde yeniden kurmak; sonra özgün metinle doğruluk ve benzerlik kontrolü yapmaktır.

Kendi cümleniz kaynaktan daha kesin olmamalıdır. Kaynak “ilişki bulunduğunu” söylüyorsa “neden olduğu kanıtlandı” diye aktarmayın; belirli bir örneklemdeki sonucu bütün nüfusa genişletmeyin; olasılık, koşul ve sınırlılık ifadelerini silmeyin. Parafrazın etik olması kadar bilimsel olarak sadık olması da gerekir.

Tek cümlenin sonuna art arda beş kaynak eklemek otomatik olarak sentez oluşturmaz. Kaynakların aynı şeyi mi söylediğini, yöntem ve bağlamlarının karşılaştırılabilir olup olmadığını, hangi noktada ayrıldıklarını açıklayın. Birden fazla çalışmanın ortak örüntüsünü kendi paragraf yapınızda birleştirmek, cümle cümle kaynak özetlemekten daha güçlü bir literatür anlatısı üretir.

1. Kaynağın iddiasını ayırın Ana sonuç, dayanak, kapsam, koşul ve sınırlılığı çalışma notuna ayrı alanlarda yazın.
2. Kaynağı kapatın Orijinal cümlenin sözdizimini görmeden, yalnız tezinizde gereken anlamı kendi anlatımınızla açıklayın.
3. Tez bağlamına bağlayın Parafrazın önceki ve sonraki cümleyle hangi mantıksal ilişkiyi kurduğunu görünür kılın.
4. Geri karşılaştırın Anlam kayması, aşırı kesinlik, atlanan sınırlılık ve özgün ifadeye gereğinden fazla benzerlik olup olmadığını kontrol edin.
5. Atfı ekleyin Cümleler sizin olsa da fikir kaynağa aitse seçilen sistemle gönderme yapın; gerekli konum bilgisini kurum kuralına göre ekleyin.

Sayfa numarası olmayan kaynakta konumu uydurmayın

Basılı kitap ve sayfa düzeni sabit PDF için sayfa numarası çoğunlukla en açık konum bilgisidir. Ancak e-kitap, HTML sayfası, video, ses kaydı, veri seti, mevzuat veya sürekli güncellenen çevrim içi belgelerde sabit sayfa bulunmayabilir. Böyle bir kaynağa PDF görüntüleyicinin geçici ekran sayısını veya tarayıcının yazdırma önizlemesindeki sayfayı gerçek sayfa gibi yazmayın.

Atıf sisteminiz izin veriyorsa başlık veya bölüm adı, paragraf numarası, madde/fıkra, tablo-şekil numarası, sayfa yerine konum numarası ya da video için zaman damgası kullanılabilir. Belge kendi paragraflarını numaralandırmıyorsa sonradan oluşturduğunuz numarayı okura açıklamadan vermeyin. Amaç, başka bir kişinin aynı sürümde kullanılan parçayı makul biçimde bulabilmesidir.

Web sayfasının güncellenme tarihi, sürümü veya arşivlenmiş kopyası çalışmanız açısından önemliyse çalışma notunda saklayın. Erişim tarihi ve URL biçimi seçilen sistemin kuralına göre kaynakça kaydında gösterilir. İçerik değişmişse yeni sürümü eski iddiaya sessizce bağlamak yerine hangi sürümü kullandığınızı belirtin.

İkincil kaynağı yalnız asıl esere ulaşamadığınızda açıkça belirtin

Bir makalede başka bir yazara ait cümle veya bulgu görmeniz, o ilk eseri okuduğunuz anlamına gelmez. Yalnız ikinci metni gördüyseniz ilk kaynağı doğrudan okumuş gibi kaynakçaya eklemek; bağlamı, sayfayı ve sonucu doğrulamadığınız halde doğrulamış izlenimi verir. Önce özgün eseri kütüphane, veri tabanı, kurum arşivi, DOI veya yazarın yasal paylaşımı üzerinden bulmaya çalışın.

Asıl kaynağa gerçekten ulaşılamıyorsa kullandığınız sistemin “aktaran”, “aktarım” veya secondary source kuralını uygulayın. Metinde özgün düşüncenin sahibini, bilginin hangi erişilebilir eser üzerinden görüldüğünü açıkça ayırın. Kaynakçada hangi eserin yer alacağı sisteme göre değişebilir; iki eseri de görmüş gibi tek tip kayıt üretmeyin.

İkincil kaynağa dayanma gerekçenizi çalışma notunda tutun. Özellikle temel kuram, tartışmalı tarihsel iddia, istatistik veya tezinizin ana savını taşıyan bir sonuç için ikincil aktarımı çoğaltmak risklidir. İkinci yazar ilk metni yanlış anlamış, kısaltmış veya kendi bağlamına göre çevirmiş olabilir.

• Özgün eserin tam künyesini ve olası erişim adreslerini aradınız.
• İkinci kaynağın gerçekten özgün esere gönderme yaptığını kontrol ettiniz.
• Okumadığınız eseri doğrudan okumuş gibi anlatmadınız.
• Aktarım ifadesini kurumunuzun istediği sistem ve dilde gösterdiniz.
• Ana argümanı mümkün olduğunca doğrudan eriştiğiniz birincil veya özgün kaynaklara dayandırdınız.

Yabancı dildeki alıntı ile kendi çevirinizi görünür biçimde ayırın

Yabancı dilde yayımlanmış bir eserin lisanslı veya akademik çevirisini kullandıysanız okuduğunuz çeviri sürümünü ve çevirmeni kaynak türüne göre kaydedin. Özgün dildeki eseri değil yalnız çeviriyi okuduysanız, sayfa numarasını özgün baskıdan tahmin etmeyin. Farklı baskı ve çevirilerde sayfa ile kavram karşılıkları değişebilir.

Metni kendiniz çevirdiyseniz bunun size ait çeviri olduğunu seçtiğiniz sistemin veya kurum kılavuzunun öngördüğü ifadeyle açıklayın. Çeviriyi doğrudan alıntı olarak mı, anlam aktarımı olarak mı göstereceğiniz; özgün metni dipnotta verip vermeyeceğiniz ve sayfa bilgisinin yeri alana göre değişebilir. Çeviri yaptığınızı gizleyerek Türkçe cümleyi kaynağın yayımlanmış sözü gibi sunmayın.

Kuramsal terimlerde tek bir sözlük karşılığına güvenmeyin. Kavramın alan yazındaki Türkçe kullanımlarını, yazarın tanımını ve tez boyunca tutarlı terim seçimini birlikte değerlendirin. Çeviride açıklama eklediyseniz bunu özgün metnin parçasıymış gibi göstermeyin; köşeli parantez veya dipnot gibi sistemin izin verdiği ayrımı kullanın.

Tablo, şekil, fotoğraf, ölçek, veri ve kod için atıf ile izni ayrı değerlendirin

Başka bir eserdeki tablo veya şekli aynen almak doğrudan metin alıntısından farklı görünse de yine kaynak gösterimi gerektirir. Görseli yeniden çizmek veya renklerini değiştirmek otomatik olarak özgün eser oluşturmaz. “Aynen alınmıştır”, “uyarlanmıştır” veya “verilerden yazar tarafından oluşturulmuştur” ayrımını doğru kurun; başlık ve kaynak notunu kurum kılavuzuna göre yerleştirin.

Atıf yapmak, telif izni alma yükümlülüğünü otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Eserin lisansı, kullanım amacı, alınan miktar, yayımlama biçimi ve kurumun teslim/açık erişim koşulları birlikte incelenmelidir. Creative Commons lisansları da birbirinin aynı değildir; atıf, ticari kullanım, türetme ve aynı lisansla paylaşma koşulları ilgili lisans sayfasından doğrulanmalıdır.

Ölçek, anket, harita, fotoğraf, arşiv belgesi, yazılım kodu ve veri setinde ayrıca kullanım izni, kişisel veri, etik kurul, kurum izni ve yeniden dağıtım sınırları bulunabilir. Bir aracın başka bir tezde tam metin yayımlanmış olması serbestçe kopyalanabileceğini göstermez. Teziniz açık erişime açılacaksa eklerde yeniden yayımlanan materyaller için izin kapsamını özellikle kontrol edin.

Görüşme, e-posta ve yayımlanmamış materyalde erişilebilirlik ile gizliliği koruyun

Kendi araştırmanızda yaptığınız görüşme, odak grup veya gözlemden aktarılan katılımcı sözü, yayımlanmış bir yazardan yapılan alıntıyla aynı değildir. Katılımcı kodu, görüşme tarihi, satır veya kayıt konumu gibi gösterimler yönteminiz, etik kurul belgeleriniz ve onam sürecinizle uyumlu olmalıdır. Kimliği dolaylı biçimde açığa çıkaran kurum, görev, yaş ve özel olay ayrıntılarını birlikte değerlendirin.

Kişisel e-posta, mesaj, ders notu veya erişimi kısıtlı kurum belgesi okurun ulaşamayacağı bir kaynaktır. Atıf sistemleri bu tür iletişimler için farklı kurallar kullanır; bazıları kaynakçaya değil yalnız metne veya dipnota alır. Gönderen kişinin izni, bilginin gizliliği ve belgenin araştırmada kullanılmasına ilişkin hukuki/etik yetki, biçim kuralından önce gelir.

Savunulmamış tez, değerlendirme dosyası, hakem raporu veya size güven ilişkisi içinde iletilmiş taslak; internette bulunmadığı için sahipsiz değildir. YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez ve çalışmaların sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanılmasını etik ihlal türleri arasında ele alır. Erişiminizin olması, kullanım izniniz olduğu anlamına gelmez.

Ortak bilgi ile kaynağa ait iddia arasındaki sınırı dar yorumlayın

Her cümleye atıf eklemek gerekmez; alanın gerçekten ortak, tartışmasız ve çok sayıda temel kaynakta aynı biçimde bulunan bilgileri kaynak göstermeden kullanılabilir. Fakat “herkes biliyor” düşüncesi güvenilir bir ölçüt değildir. Belirli bir sayı, tarih, sınıflandırma, tanım, kuramsal ilişki, tartışmalı yorum veya yeni bulgu çoğunlukla kaynağa bağlanmalıdır.

Ortak bilgi alan ve hedef okura göre değişir. Temel bir istatistik kavramı yöntem uzmanı için ortak olabilirken disiplinler arası bir tezde açıklama ve kaynak gerektirebilir. Bir cümlenin özgün yazarın özel anlatımını taşıdığı durumda bilgi yaygın olsa bile sözcükleri aynen kullanmak doğrudan alıntı kurallarını doğurur.

Kararsız kaldığınızda “Bu iddia nereden biliniyor, okur doğrulamak isterse nereye gider ve ifade belirli bir yazara mı özgü?” sorularını sorun. Kaynak eklemek zayıf veya ilgisiz bir kaynağı güçlü kanıt haline getirmez; atfın varlığı kadar kaynağın iddiayı gerçekten desteklemesi de kontrol edilmelidir.

• Kesin sayı, oran, tarih ve karşılaştırmaların kaynağı görünür.
• Tanım ve sınıflandırmanın hangi kuruma veya yazara ait olduğu açık.
• Kuramsal model ile sizin yorumunuz aynı cümlede birbirine karışmıyor.
• Kaynak yalnız konuya yakın değil, yazılan iddiayı gerçekten destekliyor.
• Tek bir örnekten genel ve evrensel sonuç çıkarılmıyor.

Alıntı çalışma kaydını yazım sırasında oluşturun

Tezin sonunda hangi cümlenin nereden geldiğini hatırlamaya çalışmak güvenli değildir. Kaynağı okurken tam künye, DOI veya kalıcı bağlantı, kullandığınız baskı/sürüm, sayfa ya da konum, özgün alıntı, kendi özetiniz ve tezde kullanılacağı bölüm için ayrı alanlar tutun. Doğrudan alıntıyı çalışma notunda tırnak ve renk gibi açık bir işaretle parafrazdan ayırın.

PDF dosyasının adını “makale1.pdf” bırakmak yerine yazar–yıl–kısa başlık gibi tutarlı adlandırma kullanın. Ancak dosya adını kaynakça verisi saymayın; kaydın kendisini eserin ilk sayfası, yayıncı, DOI kayıt sayfası veya kurum arşiviyle doğrulayın. Web sayfası ve değişebilir belgelerde erişim tarihi ile gerekiyorsa yerel arşiv notu tutun.

Bir alıntıyı tezde başka bölüme taşıdığınızda yalnız metni değil ona bağlı atfı ve açıklamayı da taşıyın. Bir paragrafı silerken kaynakça kaydının metinde başka yerde kullanılıp kullanılmadığını kontrol edin. Bu düzen, metin içi göndermelerle kaynakça arasındaki çift yönlü son denetimi kolaylaştırır.

Word ve kaynak yöneticisinin ürettiği atfı mutlaka denetleyin

Word, Zotero, Mendeley veya EndNote kaynak kaydından gönderme ve kaynakça üretebilir; ancak alıntının doğrudan mı dolaylı mı olduğunu, sayfanın doğru olup olmadığını veya cümlenin kaynağı çarpıtıp çarpıtmadığını belirleyemez. Araçtaki yazar, tarih, başlık ve yayın alanı yanlışsa düzgün görünen fakat yanlış bir atıf oluşur.

Göndermeyi düz metin olarak elle değiştirmek yerine mümkünse kaynak kaydını, sayfa alanını veya kullanılan stil dosyasını düzeltin. Elle yapılan değişiklikler alan güncellendiğinde kaybolabilir. Kurumunuz standart stilin değiştirilmiş bir sürümünü kullanıyorsa otomatik çıktıyı kılavuzdaki gerçek örneklerle karşılaştırın.

Teslimden önce Word alanlarını güncelleyecekseniz dosyanın düzenlenebilir yedeğini alın. Ardından doğrudan alıntıların tırnakları ve blok girintileri, dipnotların devamı, sayfa numaraları, kaynakça eşleşmesi ve PDF’deki satır bölünmeleri ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Otomasyon, akademik sorumluluğu değil tekrar eden biçim işlerini azaltır.

Benzerlik raporunu alıntı etiğinin yerine koymayın

Benzerlik yazılımı metin örtüşmelerini işaretler; bir alıntının izinli, doğru bağlamda, doğru kaynakla ve akademik olarak gerekli olup olmadığına tek başına karar vermez. Tırnak ve atfı doğru bir doğrudan alıntı raporda eşleşebilir. Buna karşılık sözcükleri yüzeysel değiştirilmiş, fikri kaynaktan alınmış sorunlu bir parafraz düşük oran üretebilir.

Amaç oranı mekanik olarak düşürmek değil, her kullanımın akademik sahipliğini ve işlevini düzeltmektir. Eşleşme gördüğünüzde kaynağın görünür olup olmadığını, doğrudan alıntı sınırlarının doğru çizilip çizilmediğini, parafrazın gerçekten yeni bir anlatım kurup kurmadığını ve metnin aşırı ölçüde tek kaynağa dayanıp dayanmadığını inceleyin.

Kaynakçayı, mevzuat adını, standart terimi veya yöntem kalıbını anlamsız eş anlamlılarla değiştirmek bilimsel niteliği düşürebilir. Benzerlik raporu kurumun güncel politikası, danışmanın incelemesi ve metnin bağlamıyla birlikte değerlendirilmelidir; internette dolaşan tek bir “güvenli oran” bütün tezlere uygulanamaz.

Teslim öncesinde alıntıları iki yönde ve bağlam içinde kontrol edin

İlk turda tez metninden kaynaklara doğru ilerleyin. Her tırnak, blok alıntı, parafraz, tablo, şekil, veri ve özel iddia için doğru gönderme var mı; sayfa veya başka konum gerçekten kullanılan sürümle uyuşuyor mu; aktaran ve çeviri bilgisi açık mı kontrol edin. Atfı yalnız paragrafın sonuna koymak, hangi cümleleri kapsadığını belirsiz bırakıyorsa göndermenin yerini düzeltin.

İkinci turda kaynakçadan metne dönün. Her kaynakça kaydının tezde gerçek kullanımı var mı; aynı eser farklı yazımla iki kez kaydedilmiş mi; metindeki yazar–yıl, dipnot veya numara kaynakçadaki doğru kayda bağlanıyor mu inceleyin. Ardından alıntıları bağlamıyla okuyun: Kaynağın ana sonucu tersine çevrilmiş, sınırı silinmiş veya eleştirel görüşü genel gerçek gibi sunulmuş olabilir.

Son olarak Word ve PDF’yi karşılaştırın. Blok girintileri, tırnak işaretleri, dipnot numaraları, sayfa sonundaki bölünmeler, italik ve kaynakça alanları dönüşüm sırasında değişmemelidir. Düzeltme sonrası içindekiler ve alanları güncellediyseniz aynı kontrolü tekrar yapın; son PDF’den rastgele örnek değil, bütün doğrudan alıntılar için sistemli tarama yapın.

• Kurumun atıf sistemi, sürümü ve özel tez kuralları doğrulandı.
• Doğrudan alıntılar asıl metinle sözcük, noktalama ve konum bakımından karşılaştırıldı.
• Kısa ve blok alıntı sınırı seçilen sisteme göre görünür biçimde uygulandı.
• Parafrazlar yalnız sözcük değişimi değil, yeni ve doğru bir anlatım kuruyor.
• İkincil kaynak, çeviri, kişisel iletişim ve yayımlanmamış materyal açıkça ayrıldı.
• Tablo, şekil, ölçek ve görseller için kaynak, lisans/izin ve etik kontroller tamamlandı.
• Metindeki her gönderme kaynakçada; kaynakçadaki her kayıt metinde bulundu.
• Word ile PDF arasında tırnak, girinti, dipnot, sayfa ve kaynakça kaybı yok.