Literatür taraması nasıl yapılır?

Literatür taraması nedir, kaynak özeti nedir?

Literatür taraması, belirli bir araştırma problemi hakkında üretilmiş bilgiyi planlı biçimde bulma, seçme, değerlendirme ve ilişkilendirme sürecidir. Literatür bölümü ise bu sürecin tezdeki yazılı sonucudur. Bu iki kavramı ayırmak önemlidir: arama yapmak yalnız ilk aşamadır; bulunan her kaynağı bir paragrafta özetlemek de henüz sentez değildir.

Sentez, çalışmaların birbirine göre ne söylediğini gösterir. Hangi bulgular tekrarlanıyor, hangi yöntemler farklı sonuç üretiyor, hangi gruplar veya bağlamlar az incelenmiş, ölçüm araçları nerede yetersiz ve sizin araştırmanız hangi boşluğu hangi sınırda ele alacak? Literatür bölümü bu soruların gerekçeli cevabını vermelidir.

Aramadan önce tarama planı nasıl hazırlanır?

Arama kapsamını yazılı hale getirmeden veri tabanına girmek, birbiriyle ilgisiz yüzlerce sonuç üretir. Önce çalışma sorunuzun geçici sürümünü ve hangi kaynakların bu soruya gerçekten katkı vereceğini belirleyin. Kapsam, ilk taramada değişebilir; ancak her değişiklik gerekçeli olmalıdır.

Anahtar kelime havuzu nasıl oluşturulur?

Araştırma başlığını arama kutusuna tam cümle olarak yazmak çoğu zaman yeterli değildir. Soruyu kavram gruplarına ayırın; her grup için Türkçe ve İngilizce karşılık, eş anlamlı, eski/yeni terim, kısaltma, daha geniş ve daha dar terimler üretin. Alanın kullandığı kontrollü konu başlıkları varsa bunları da ekleyin.

Genel mantıkta OR aynı kavramın alternatiflerini genişletir, AND farklı kavram gruplarını birlikte arar, tırnak işareti belirli ifadeyi arar. Ancak her veri tabanının sözdizimi ve alan arama seçenekleri aynı değildir. Sorguyu kopyalamadan önce ilgili arama yardımını okuyun.

Hangi veri tabanları ve kaynak kanalları kullanılmalı?

Kaynak kanalı araştırma alanına göre seçilir. Bir eğitim teziyle klinik araştırmanın temel dizinleri aynı değildir. Üniversite kütüphanenizin konu rehberleri, abone veri tabanları ve uzman kütüphaneci desteği başlangıç noktası olmalıdır. Aşağıdaki kanallar birbirinin yerine değil, farklı ihtiyaçlar için birlikte kullanılır.

Alanınıza göre PubMed, ERIC, IEEE Xplore, Web of Science, Scopus, PsycINFO, HeinOnline veya başka disiplin dizinleri gerekebilir. Erişim ve kapsam bilgisi için üniversite kütüphanenizin resmî veri tabanı listesini kullanın. Bir platformda görünmeyen çalışmanın değersiz olduğunu veya tek platformdaki sonuçların alanın tamamını temsil ettiğini varsaymayın.

Arama nasıl genişletilir ve daraltılır?

1. Keşif taraması:İki temel kavramla başlayın; alanın kullandığı terimleri ve önemli yazar/dergileri not edin.
2. Terim düzeltmesi:Başlık, özet ve anahtar kelimelerde geçen eş anlamlıları havuza ekleyin; gereksiz terimleri çıkarın.
3. Alan araması:Sonuç çok genişse başlık, özet, konu veya anahtar kelime gibi alanları kullanın.
4. Filtreleme:Yıl, dil, belge türü veya konu filtresini yalnız gerekçeli kapsam ölçütüne göre uygulayın.
5. Geriye atıf:Temel çalışmanın kaynakçasından daha eski ve kurucu çalışmaları bulun.
6. İleriye atıf:“Atıf yapanlar/Cited by” ile temel çalışmayı kullanan daha yeni araştırmaları inceleyin.
7. Benzer çalışma:İlgili makaleler, aynı yazar ve aynı ölçek/yöntem üzerinden yakın araştırmaları keşfedin.
8. Güncelleme:Son tarama tarihini kaydedin; yazım ve teslim öncesinde aynı sorguları yeniden çalıştırın.

Google Scholar sonuçları normalde ilgililiğe göre sıralayabilir; yeni yayınları görmek için yıl filtresi veya tarihe göre sıralama, yakın alanı genişletmek için “Related articles”, daha yeni kullanımları görmek için “Cited by” işlevi kullanılabilir. Tam metin erişimi yoksa üniversite kütüphanesi bağlantıları, sağdaki PDF/HTML seçenekleri ve “All versions” kontrol edilebilir.

Kaynaklar nasıl seçilir ve kalite nasıl değerlendirilir?

Sonuç listesinin ilk sayfasını kaynakça yapmak bilimsel seçim değildir. Önce tekrar kayıtları ayırın; ardından başlık ve özet, sonra uygun bulunanların tam metni üzerinden değerlendirme yapın. Dışlama gerekçelerini “beğenmedim” gibi öznel ifadelerle değil, önceden belirlenen kapsam ölçütleriyle kaydedin.

• Yırtıcı dergi veya sahte konferans işaretlerini, yayıncının ve derginin gerçek kayıtlarını kontrol edin.
• Geri çekilmiş veya düzeltilmiş yayınlar için yayın sayfasındaki güncel durumu inceleyin.
• İkincil bir kaynağın aktardığı özgün iddia için mümkünse asıl çalışmaya ulaşın.
• Yalnız araştırma sorusunuza uymadığı için dışlanan kaynakla yöntemsel olarak zayıf kaynağı aynı gerekçeyle işaretlemeyin.
• Özet, haber veya tanıtım metnini tam bilimsel makaleyle eşdeğer kanıt gibi kullanmayın.

Tarama günlüğünde hangi bilgiler tutulmalı?

Arama geçmişi kaybolursa aynı sorgular tekrar tekrar yapılır ve kaynak seçiminin nedeni açıklanamaz. Basit bir elektronik tablo bile süreci büyük ölçüde düzenler. Her veri tabanı ve önemli sorgu için ayrı satır açın.

Dosyaları yalnız “makale1.pdf” diye adlandırmayın. Örneğin Yil_IlkYazar_KisaBaslik.pdf biçimi kullanın; referans yöneticisindeki kayıtla PDF’nin eşleştiğini ve DOI/yazar/yıl bilgilerinin doğru aktarıldığını kontrol edin.

Literatür matrisi nasıl oluşturulur?

Literatür matrisi, okunan çalışmaların ortak ölçütlerle karşılaştırıldığı çalışma tablosudur. Teze olduğu gibi yapıştırılacak bir tablo olmak zorunda değildir; yazarken temaları ve kanıt sınırlarını görmenizi sağlar. Sütunlar araştırma sorunuza göre özelleştirilmelidir.

Literatür bölümü özet yığınından senteze nasıl dönüşür?

“A çalışması şunu buldu. B çalışması bunu buldu. C çalışması ise…” biçimi, çalışmalar arasındaki ilişkiyi okuyucuya bırakır. Bunun yerine paragrafı bir tema veya tartışma cümlesiyle açın; benzer ve farklı kanıtları birlikte değerlendirin; yöntem veya bağlam farkının sonucu nasıl etkileyebileceğini açıklayın; paragrafı kendi araştırmanızın gerekçesine bağlayın.

1. Tema cümlesi:Paragrafın hangi iddia, eğilim veya tartışmayı ele aldığını açıklayın.
2. Birleşen kanıt:Benzer sonuçları veren çalışmaları tek tek özetlemeden ortak noktada ilişkilendirin.
3. Ayrışan kanıt:Çelişkiyi gizlemeyin; örneklem, ölçüm, dönem, bağlam veya analiz farklarını inceleyin.
4. Eleştirel sınır:Kanıtın neyi söylemeye yetmediğini, az incelenen grubu veya yöntem sorununu belirtin.
5. Teze bağ:Bu sentezin araştırma sorunuzun ve yöntem seçiminizin hangi bölümünü gerekçelendirdiğini gösterin.

Boşluk iddiasını yalnız “bu konuda çalışma yoktur” şeklinde kurmayın. Veri tabanlarında hiçbir sonuç bulamamak, çalışmanın hiç yapılmadığını kanıtlamaz. Daha güvenli ifadeler; belirli bağlamın az incelendiğini, sonuçların tutarsız olduğunu, belirli yöntemlerin sınırlı kullanıldığını veya güncel verinin eksik olduğunu tarama kapsamıyla birlikte göstermektir.

Atıf, intihal ve yapay zekâ kullanımında hangi sınırlar korunmalı?

Kaynağın cümle yapısını birkaç kelime değiştirerek yazmak özgün anlatım değildir. Fikri anlayın, çalışmayı kapatın, kendi araştırma bağlamınızda yeniden kurun ve yine kaynak gösterin. Doğrudan kullanılan ifadeyi tırnak, sayfa ve kurumun atıf kuralıyla belirtin. Bir paragrafın sonunda tek atıf kullanmanın, paragraftaki bütün iddiaları otomatik desteklemeyeceğini unutmayın.

Yapay zekâdan alınan kaynak listelerini doğrulamadan kullanmayın. Yazar, yıl, başlık, dergi ve DOI’nin gerçekten eşleştiğini özgün yayın sayfasından kontrol edin. Bir özet aracının makale hakkında söylediğini tam metin yerine kanıt olarak kullanmayın. Üniversitenizin üretken yapay zekâ beyanı ve akademik dürüstlük kuralı varsa onu uygulayın.