Tez nedir?
Tez, belirli bir araştırma problemini bilimsel yöntem ve etik kurallar içinde inceleyen, kullanılan kanıtları açıklayan ve ulaşılan sonucu savunulabilir bir bütün halinde sunan lisansüstü çalışmadır. Tezin yalnızca “uzun ödev” olarak düşünülmesi yanıltıcıdır. Bir ödev çoğu zaman mevcut bilgiyi doğru biçimde açıklamayı ister; tez ise hangi sorunun incelendiğini, neden önemli olduğunu, verinin nasıl elde edildiğini, nasıl çözümlendiğini ve sonuçların hangi sınırlar içinde geçerli olduğunu göstermelidir.
YÖK Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, tezli yüksek lisansın öğrencinin bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak bilgiye erişme, bilgiyi derleme, yorumlama ve değerlendirme yeteneğini geliştirdiğini belirtir. Doktora ise bunun ilerisine geçerek bağımsız araştırma yapma, bilimsel sorunları geniş ve derin bir bakışla irdeleme ve özgün sonuçlara ulaşma yeterliği bekler.
Çalışmanın yanıtlamaya çalıştığı açık ve sınırlandırılmış sorundur.
Veriye hangi tasarım, örneklem, araç ve analizle ulaşılacağını açıklar.
İddiaları destekleyen veri, belge, gözlem, deney, metin veya sistematik kayıtlardır.
Çalışma sonunda alanın bildiğine, uyguladığına veya tartıştığına eklenen değerdir.
Neden tez yazılır?
Tezin ilk amacı öğrencinin bir bilim alanında araştırmayı planlayıp yürütebildiğini göstermesidir. Bu süreç; kaynakları eleştirel okuma, çelişen bulguları ayırma, araştırma sorusu kurma, uygun yöntemi seçme, veri yönetme, belirsizliği açıklama ve sonucu bilimsel topluluğa sunma becerilerini birlikte sınar.
İkinci amaç, erişilebilir ve denetlenebilir bilgi üretmektir. YÖK Ulusal Tez Merkezi, izin verilen lisansüstü tezleri bilimsel araştırma ve faaliyetleri desteklemek amacıyla arşivler ve açık erişime sunar. Böylece sonraki araştırmacılar aynı soruyu gereksiz yere tekrarlamak yerine mevcut sonuçları görebilir, eksikleri belirleyebilir veya yeni bir bağlamda sınayabilir.
Tez her zaman dünyayı değiştiren bir buluş olmak zorunda değildir. İyi bir yüksek lisans tezi, sınırları açık bir soruyu doğru yöntemle yanıtlayabilir ve bilinen bir yaklaşımın yeni bir örneklemde nasıl çalıştığını gösterebilir. Doktorada beklenen özgünlük ve bağımsız araştırma düzeyi daha yüksektir.
- Bilimsel araştırma yöntemini uygulayabildiğinizi gösterir.
- Bir alandaki bilgi birikimini düzenli ve eleştirel biçimde değerlendirir.
- Yeni veri, karşılaştırma, yöntem veya uygulama önerisi üretebilir.
- Sonraki çalışmalar için doğrulanabilir kayıt ve kaynak bırakır.
- Akademik ve araştırma odaklı kariyer için temel çalışma deneyimi sağlar.
Tezli yüksek lisans, tezsiz yüksek lisans ve doktora farkları
Aşağıdaki tablo Türkiye genelindeki YÖK çerçevesinin asgari yapısını özetler. Üniversiteler; daha fazla ders, farklı başarı notu, yayın koşulu, yabancı dil, mülakat, bilimsel hazırlık veya ek mezuniyet yükümlülüğü belirleyebilir. Başvuruda mutlaka programın güncel ilanı ile üniversitenin lisansüstü yönetmeliği birlikte okunmalıdır.
| Konu | Tezli yüksek lisans | Tezsiz yüksek lisans | Doktora |
|---|---|---|---|
| Temel yönelim | Bilimsel araştırma ve tez | Mesleki bilgi ve uygulama, dönem projesi | Bağımsız ve özgün araştırma |
| Asgari yapı | En az 7 ders, seminer ve tez | En az 10 ders ve dönem projesi | Yüksek lisansla girişte en az 7 ders, seminer, yeterlik, tez önerisi ve tez |
| Asgari kredi | En az 21 ulusal kredi ve toplam 120 AKTS | En az 30 ulusal kredi ve toplam 90 AKTS | Tezli yüksek lisansla girişte en az 240 AKTS; lisansla doğrudan girişte en az 300 AKTS |
| Normal / azami süre | 4 yarıyıl / 6 yarıyıl | En az 2 / en çok 3 yarıyıl | Tezli yüksek lisansla girişte 8 / 12; lisansla girişte 10 / 14 yarıyıl |
| ALES | Genel çerçevede aranır; taban ve değerlendirme üniversite ilanında | Üniversite aramayabilir; isterse tabanı senato belirler | Başvuru türüne göre aranır; güncel ilan ve istisnalar kontrol edilir |
| Çıktı | Jüri önünde savunulan yüksek lisans tezi | Yazılı dönem projesi/raporu | Bilime özgün katkı sunan ve jüri önünde savunulan doktora tezi |
| Kimin için? | Araştırma yapmak, doktora düşünmek veya uzmanlık geliştirmek isteyenler | Mesleki bilgiyi uygulamaya taşımak isteyenler | Uzun süreli bağımsız araştırma ve akademik uzmanlık hedefleyenler |
Dayanak: Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği ile Mesleki Yeterlilik Kurumunun yayımladığı tezli yüksek lisans, tezsiz yüksek lisans ve doktora yeterlilik türü belirleyicileri. Kuruma özgü yönetmelik daha ayrıntılı koşullar getirebilir.
Yüksek lisans nedir ve nasıl yapılır?
Yüksek lisans, lisans derecesinden sonra belirli bir alanda ileri düzey bilgi ve uzmanlık kazandıran lisansüstü eğitimdir. Türkiye’de tezli ve tezsiz biçimde yürütülebilir. Aynı program adı farklı üniversitelerde farklı ders planı, kabul koşulu, eğitim dili ve araştırma odağı taşıyabilir; bu nedenle yalnız program adına bakarak karar verilmemelidir.
Tezli yüksek lisansın tipik akışı
- Başvuru ve kabul:Programın istediği lisans alanı, ALES puan türü, not ortalaması, yabancı dil, yazılı sınav veya mülakat koşulları incelenir.
- Ders dönemi:Alan dersleri ile bilimsel araştırma ve yayın etiği dersleri tamamlanır; seminer hazırlanır.
- Danışman ve konu:Öğrenci ile danışman araştırma alanını, yapılabilirliği ve program takvimini birlikte değerlendirir.
- Tez önerisi ve izinler:Araştırma sorusu, yöntem, veri kaynağı, etik kurul ve kurum izinleri kesinleştirilir.
- Araştırma ve yazım:Veri planlandığı biçimde toplanır/üretilir; analiz, bulgular, tartışma ve sonuç bölümleri hazırlanır.
- Savunma ve teslim:Tez jüri önünde savunulur; sunum, jüri soruları ve düzeltmeler planlandıktan sonra biçim kontrolü ve enstitü teslimi tamamlanır.
Tezli yüksek lisans yalnız doktora öncesi bir basamak değildir. Araştırma yöntemini sistemli öğrenmek, bir alanda kanıta dayalı uzmanlaşmak veya mesleki bir sorunu bilimsel biçimde incelemek isteyenler için de uygundur. Ancak derslerin yanında düzenli okuma, veri toplama, analiz ve yazma zamanı gerektirir.
Tezsiz yüksek lisans nedir?
Tezsiz yüksek lisans, öğrenciye mesleki konularda ileri bilgi kazandırmayı ve mevcut bilginin uygulamada nasıl kullanılacağını göstermeyi amaçlar. Tez yerine dönem projesi hazırlanır. Dönem projesi “tezden daha kısa bir metin” olarak görülmemelidir; programın belirlediği bir uygulama problemini, literatürü veya mesleki süreci düzenli ve etik biçimde inceleyen ayrı bir akademik çalışmadır.
YÖK çerçevesinde tezsiz program en az on ders ve dönem projesinden oluşur; tamamlanma süresi bilimsel hazırlık hariç en az iki, en çok üç yarıyıldır. Program toplam en az otuz ulusal kredi ve 90 AKTS’den oluşur. Öğrenci proje dersini aldığı yarıyılda derse kayıt yaptırır ve yarıyıl sonunda yazılı proje ve/veya rapor verir; dönem projesi dersi kredisiz olarak başarılı veya başarısız değerlendirilir.
Tezsiz programı seçmeden önce sorun
- Programın mesleki hedefi benim kariyer hedefimle örtüşüyor mu?
- Dersler güncel mi; dersleri verecek öğretim üyeleri ve uygulama altyapısı açık mı?
- Program örgün, ikinci öğretim veya uzaktan öğretim mi?
- Toplam ücret, ders tekrarı ve azami süre koşulları nedir?
- Dönem projesi konusu, danışmanlık ve teslim biçimi nasıl yürütülüyor?
- İleride doktora düşünüyorsam bu program türünün başvuruya etkisini doğruladım mı?
YÖK’ün genel çerçevesi program yükünü ve dönem projesi zorunluluğunu belirler. Projenin bölüm sırası, yazım şablonu, benzerlik raporu, sunum, değerlendirme ve teslim evrakı ise üniversitenin/enstitünün güncel düzenlemesine göre yürütülür.
Tezsiz yüksek lisans dönem projesi nasıl hazırlanır?
Dönem projesi, öğrencinin derslerde kazandığı mesleki ve akademik bilgiyi sınırları belirli bir problem üzerinde düzenli biçimde kullanabildiğini gösteren yazılı çalışmadır. Tezle aynı program çıktısı değildir; fakat kaynakların doğruluğu, araştırma etiği, yöntem seçimi, tutarlı atıf ve savunulabilir sonuç bakımından akademik ciddiyet taşır. “Tez yok” ifadesi, araştırma ve yazma sorumluluğu olmadığı anlamına gelmez.
İlk iş Word dosyasını açmak değil, programın dönem projesi dersine hangi yarıyılda kayıt olunacağını, danışmanın ne zaman atandığını, proje önerisi gerekip gerekmediğini ve son teslim takvimini doğrulamaktır. YÖK düzenlemesi danışmanın en geç birinci yarıyılın sonuna kadar belirlenmesini öngörür; kurum, bunun üzerinde daha ayrıntılı bir süreç tanımlayabilir.
Konu seçimi, örnek bölüm yapısı, sekiz haftalık çalışma planı, Word şablonu, benzerlik kontrolü, sunum ve teslim için tezsiz yüksek lisans dönem projesi yazma rehberini bu genel başlangıç merkezinin ayrıntılı uygulama adımı olarak kullanabilirsiniz.
Bilgiyi karşılaştır, değerlendir ve sentezle
Belirli bir uygulama problemini güncel ve güvenilir kaynaklarla inceler; yalnız kaynak özetlemek yerine yaklaşımları ölçütlerle karşılaştırır, boşlukları ve uygulanabilir önerileri ortaya koyar.
Bir sorunu veri veya ürünle incele
Anket, görüşme, gözlem, kurum verisi, vaka, süreç analizi, yazılım, tasarım ya da başka bir uygulama çıktısı kullanabilir. Yöntem, izin, veri güvenliği ve değerlendirme ölçütleri baştan belirlenir.
Bir sayfalık proje özeti oluşturun
Bu özet resmî öneri formunun yerine geçmez; konu görüşmesini somutlaştırır.
- Problem
- Hangi mesleki veya akademik sorun ele alınacak?
- Amaç
- Proje tamamlandığında ne açıklanacak, karşılaştırılacak veya geliştirilecek?
- Kapsam
- Alan, kurum, grup, dönem ve bilinçli sınırlar neler?
- Kaynak/veri
- Hangi literatür, kayıt, katılımcı, araç veya materyal kullanılacak?
- Yöntem
- Bilgi nasıl seçilecek, üretilecek, çözümlenecek ve doğrulanacak?
- Çıktı
- Rapor dışında kontrol listesi, model, eğitim, tasarım veya uygulama önerisi olacak mı?
Dönem projesi için 10 adımlı çalışma akışı
- Resmî belgeleri bulunEnstitü kılavuzu, dönem projesi şablonu, akademik takvim, öneri/onay formu, etik ve teslim belgelerinin güncel sürümünü indirin.
- Danışmanla çalışma düzenini belirleyinToplantı sıklığı, taslak gönderme biçimi, geri bildirim süresi, kaynak gösterme sistemi ve teslim tarihlerini yazılı bir takvime dönüştürün.
- Konuyu probleme dönüştürün“İnsan kaynakları” gibi geniş bir alan yerine belirli bir süreçteki ölçülebilir, karşılaştırılabilir veya açıklanabilir sorunu tanımlayın.
- Amaç, soru ve çıktıyı hizalayınAraştırma sorusu, kullanılacak kanıt ve üretilecek sonuç aynı probleme hizmet etsin; projenin yapamayacağı iddiaları kapsam dışı bırakın.
- Kaynak tarama planı kurunAnahtar kelimeleri, veri tabanlarını, tarih aralığını ve kaynak seçme ölçütlerini kaydedin; kaynakların künyesini ilk günden yönetin.
- Yöntem ve izinleri kesinleştirinKuramsal projede kaynak seçme/karşılaştırma yaklaşımını; uygulamalı projede örneklem, araç, süreç, analiz, etik kurul ve kurum izinlerini açıklayın.
- Kanıtı toplayın veya uygulamayı yürütünOnaylanmış sınırlar içinde çalışın; görüşme, anket, kayıt, kod, tablo ve karar notlarını güvenli ve izlenebilir biçimde saklayın.
- Raporu bölüm bölüm yazınÖnce problem, amaç, kapsam ve yöntemi sabitleyin; ardından bulgu/ürün, değerlendirme, sonuç ve önerileri kanıta bağlayın.
- Akademik ve biçimsel kontrol yapınAtıfları, kaynakçayı, tablo/şekilleri, kişisel veri temizliğini, dil anlatımını ve kurum şablonunu danışman geri bildirimiyle denetleyin.
- Değerlendirme ve teslimi tamamlayınKurum istiyorsa sunum, yeterlik veya komisyon değerlendirmesine girin; düzeltmelerden sonra onay, PDF/Word, basılı/dijital teslim ve diğer mezuniyet belgelerini tamamlayın.
Dönem projesi raporunun entegre bölüm yapısı
- Ön sayfalar
- Kurumun istediği dış/iç kapak, danışman veya komisyon onayı, etik beyan, özet, içindekiler ve gerekli listeler kullanılır.
- Giriş ve problem
- Uygulama veya bilgi sorunu, amaç, önem, sorular, kapsam, sınırlılıklar ve temel kavramlar açıklanır.
- Literatür / çerçeve
- Kaynaklar art arda özetlenmez; temalar, yaklaşımlar, bulgular ve çelişkiler proje sorusuna göre ilişkilendirilir.
- Yöntem / uygulama planı
- Kuramsal projede kaynak seçme ve inceleme; araştırma projesinde desen, katılımcı/veri, araç, süreç, analiz ve etik kararlar açıklanır.
- Bulgular / proje çıktısı
- İnceleme sonuçları, ölçümler, temalar, vaka bulguları, geliştirilen ürün veya süreç çıktısı açık ve izlenebilir biçimde sunulur.
- Değerlendirme
- Çıktının ne anlama geldiği, mevcut bilgi ve uygulamayla ilişkisi, işe yaradığı koşullar ve sınırlılıkları tartışılır.
- Sonuç ve öneriler
- Proje sorusuna doğrudan yanıt verilir; uygulanabilir öneriler kanıttan ayrılmadan ve kapsam aşılmadan yazılır.
- Kaynakça ve ekler
- Kullanılan bütün kaynaklar tek sistemle gösterilir; izinler, araçlar, formlar, ek tablolar veya ürün belgeleri kişisel veri korunarak eklenir.
| Kontrol alanı | Tez | Tezsiz yüksek lisans dönem projesi |
|---|---|---|
| Program | Tezli yüksek lisans veya doktora | Tezsiz yüksek lisans |
| Ana amaç | Bilimsel araştırma yeterliği ve program düzeyine uygun özgün katkı | Mesleki/alan bilgisini sınırları belirli bir problemde kullanma ve raporlama |
| Çalışma biçimi | Araştırma sorusu, yöntem, kanıt, tartışma ve jüri süreci | Kuramsal inceleme veya araştırma/uygulama projesi; danışman ve kurum değerlendirmesi |
| Değerlendirme | Jüri önünde tez sınavı/savunması ve enstitü teslimi | Başarılı/başarısız proje dersi; sunum, sınav, komisyon ve teslim ayrıntısı kurumca belirlenebilir |
| Ortak kalite | Doğru kaynak, tutarlı yöntem, etik izin, veri güvenliği, açık anlatım, kurum şablonu ve danışman geri bildirimi | |
Sık yapılan dönem projesi hataları
- Tez şablonunu kurumun dönem projesi farklarını kontrol etmeden aynen kullanmak.
- Konuyu yalnız başlık olarak seçip problem, amaç, soru ve çıktıyı ilişkilendirmemek.
- Literatür taramasını kaynakların arka arkaya özetlendiği bir metne dönüştürmek.
- Anket, görüşme veya kurum verisini gerekli izinleri almadan toplamaya başlamak.
- Proje raporunun kısa olmasını bilimsel kaynak ve yöntem açıklamasını azaltma gerekçesi saymak.
- Atıfları sonradan eklemeye çalışmak; kullanılan kaynak ile kaynakçayı eşleştirmemek.
- Danışman düzeltmesi, benzerlik kontrolü, sunum veya teslim evrakı için zaman bırakmamak.
Kurum uygulamalarının farklılığı için örnekler: Marmara Üniversitesi dönem projesi kılavuzu ve formları, Eskişehir Teknik Üniversitesi yazım kılavuzu ve Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi kılavuz/şablon sayfası. Kendi kurumunuzun güncel belgesi her zaman önceliklidir.
Doktora nedir ve yüksek lisanstan farkı nedir?
Doktora, öğrencinin bir alanda bağımsız araştırma yapabildiğini ve bilime özgün katkı sunabildiğini göstermeyi amaçlayan en ileri akademik derece programıdır. Yüksek lisans öğrencisi araştırma yöntemlerini doğru uygulama ve sınırlı bir soruyu güvenilir biçimde yanıtlama yeterliği geliştirirken doktora öğrencisinden alanın mevcut bilgisini eleştirel biçimde aşan özgün bir araştırma programı yürütmesi beklenir.
Doktora yalnız daha uzun bir yüksek lisans değildir. Derslerin ardından doktora yeterlik sınavı, tez önerisi savunması, tez izleme toplantıları, araştırmanın yürütülmesi ve tez savunması gibi aşamalar bulunur. Üniversite ayrıca yayın, konferans, araştırma çıktısı veya ek başarı koşulları belirleyebilir.
Yöntemi güvenilir uygula
Sınırları açık bir soruyu literatür ve uygun yöntemle yanıtlamak temel başarıdır.
Bağımsız ve özgün katkı üret
Alan bilgisini ileri taşıyan yeni bir açıklama, yöntem, veri, kuram veya uygulama ortaya koymak beklenir.
Tezli yüksek lisansla kabul edilen doktora öğrencileri için programın normal süresi sekiz, azami süresi on iki yarıyıldır ve en az 240 AKTS öngörülür. Lisans derecesiyle doğrudan kabulde normal süre on, azami süre on dört yarıyıl; asgari yük 300 AKTS’dir. Doğrudan doktora her programda bulunmaz ve kabul koşulları daha yüksektir.
Alan ve program nasıl seçilir?
Lisans mezuniyet alanınız önemli bir başlangıçtır fakat tek ölçüt değildir. Bazı lisansüstü programlar yalnız belirli lisans mezunlarını kabul eder; bazıları ilişkili alanlara veya farklı disiplinlerden adaylara açıktır. Farklı alandan kabul edilen öğrencilere en çok iki yarıyıla kadar bilimsel hazırlık uygulanabilir. Hangi lisans alanlarının kabul edildiği, bilimsel hazırlık ve ders saydırma kuralları program ilanında yer almalıdır.
Deney, simülasyon, ölçüm, modelleme, tasarım veya sistem geliştirme öne çıkabilir.
İnsan/hayvan araştırmaları, klinik veri, etik kurul ve kurum izinleri özel önem taşır.
Anket, görüşme, gözlem, belge analizi, karşılaştırmalı veya nicel tasarımlar kullanılabilir.
Öğrenme süreçleri, program, ölçme, öğretmen/öğrenci deneyimi ve müdahale çalışmaları görülebilir.
Metin, arşiv, tarihsel belge, kavram, dil ve kültürel ürünlerin eleştirel çözümlemesi öne çıkar.
Sanatsal üretim, uygulama, sergi/performans ve kuramsal araştırma birlikte yürüyebilir.
Program seçerken yalnız üniversite adı veya ücret karşılaştırması yapmayın. Araştırmak istediğiniz konuda danışman olabilecek öğretim üyelerini, son yıllarda tamamlanan tezleri, laboratuvar/kütüphane/veri erişimini, program dilini, ders saatlerini ve mezuniyet yükümlülüklerini birlikte değerlendirin.
Tez veya dönem projesi konusu nasıl seçilir?
İyi çalışma konusu yalnız ilginç değil; araştırılabilir, sınırlandırılabilir, etik, veri ve zaman bakımından yapılabilir olmalıdır. “Yapay zekâ ve eğitim” bir ilgi alanıdır. “Üniversite öğrencilerinin üretken yapay zekâ kullanımının kaynak doğrulama davranışıyla ilişkisi nedir?” ise örneklem, kavram ve ilişki bakımından araştırma sorusuna yaklaşır. Konuyu daraltırken sonuç beklentinizi değil, ölçülebilir veya incelenebilir problemi tanımlayın. Dönem projesinde ayrıca mesleki uygulama değeri ve program süresinde üretilebilecek somut çıktı dikkate alınır.
Altı adımlı konu seçimi
- İlgi alanını yaz:Uzun süre okuyabileceğiniz iki veya üç temayı belirleyin.
- Ön tarama yap:Ulusal Tez Merkezi, kütüphane veri tabanları ve güncel dergilerde anahtar kelimeleri tarayın.
- Boşluğu tanımla:Çelişen sonuç, incelenmemiş grup, yeni veri, yöntem sorunu veya uygulama ihtiyacı arayın.
- Soruyu daralt:Evren/örneklem, bağlam, zaman, temel kavram ve beklenen çıktıyı belirleyin.
- Yapılabilirliği sınayın:Veri erişimi, izin, süre, bütçe, araç, analiz becerisi ve danışmanlık uyumunu kontrol edin.
- Danışmanla kesinleştir:Konu ve başlık, programın tez veya dönem projesi öneri/onay sürecinde resmî hale gelir.
Çalışma konusu uygunluk kontrolü
Her “evet” konu fikrini güçlendirir. Sonuç akademik onay değildir; danışman görüşmesinden önce eksikleri görünür kılar.
Tez yazımı nasıl planlanır?
Bu bölüm tezli yüksek lisans ve doktora tezinin araştırma yolunu ayrıntılandırır; tezsiz program öğrencisi aynı araştırma mantığının kendi projesine uygun adımlarını önceki dönem projesi bölümünden izlemelidir. Tez yazımı doğrusal görünse de uygulamada döngüseldir. İlk kaynak taraması araştırma sorusunu değiştirir; pilot çalışma veri toplama aracını düzeltir; analiz yeni bir kaynağa dönmeyi gerektirebilir. Bununla birlikte kararların doğru sırada alınması, metni defalarca baştan kurmayı azaltır.
Problem
Çalışmanın hangi bilgi veya uygulama sorununu ele aldığını açıkça yazın.
Ön tarama
Temel kavramları, yakın tarihli çalışmaları ve mevcut tezleri belirleyin.
Amaç ve soru
Amaç, araştırma soruları ve varsa hipotezlerin birbiriyle uyumunu kurun.
Kapsam
Çalışmanın evrenini, bağlamını, zamanını ve bilinçli sınırlarını tanımlayın.
Yöntem
Desen, örneklem, veri aracı, süreç ve analiz planını gerekçelendirin.
Etik ve izin
Gerekli etik kurul ve kurum izinlerini veri toplamadan önce tamamlayın.
Pilot çalışma
Aracın, sürenin ve uygulama adımlarının çalışıp çalışmadığını küçük ölçekte sınayın.
Veri
Onaylı plana uygun veri toplayın; ham veri ve karar kayıtlarını güvenli saklayın.
Analiz
Sonuca uymayan verileri gizlemeden, yöntemin sınırları içinde çözümleyin.
Tartışma
Bulguları literatürle karşılaştırın; desteklenen ve desteklenmeyen açıklamaları ayırın.
Sonuç
Sorulara doğrudan yanıt verin; katkı, sınırlılık ve önerileri kanıttan ayırmayın.
Savunma ve teslim
Jüri soruları, düzeltmeler, Word/PDF biçimi, veri giriş formu ve enstitü teslimini tamamlayın.
Tezin temel bölümleri ne işe yarar?
- Giriş
- Problemi, amacı, önemi, soruları ve kapsamı okuyucuya tanıtır.
- Literatür / kuramsal çerçeve
- Bilinenleri sıralamakla kalmaz; çalışmalar arasındaki ilişkiyi ve boşluğu kurar.
- Yöntem
- Araştırmanın tekrar anlaşılabilmesi için tasarım, örneklem, araç, süreç, analiz ve etik kararları açıklar.
- Bulgular
- Analizden elde edilen sonuçları yorumla karıştırmadan düzenli biçimde sunar.
- Tartışma
- Bulguların ne anlama geldiğini, önceki çalışmalarla uyumunu ve alternatif açıklamaları değerlendirir.
- Sonuç ve öneriler
- Araştırma sorusuna verilen yanıtı, katkıyı, sınırları ve kanıta dayalı önerileri özetler.
Tez ve dönem projesinin katkısı nedir?
Bilime katkı, yalnız “bu konu daha önce hiç çalışılmadı” iddiası değildir. Tezde program düzeyine uygun bilimsel katkı; dönem projesinde ise mevcut bilgiyi mesleki bir probleme doğru uygulama, seçenekleri kanıtla karşılaştırma veya kullanılabilir bir çıktı geliştirme öne çıkabilir. Her iki çalışmanın değeri, hangi bilgiyi ya da uygulamadaki hangi kararı nasıl daha sağlam hale getirdiğini açıklayabilmesidir. Katkı; soru, yöntem, kanıt ve sonuç arasında izlenebilir olmalıdır.
Daha önce ölçülmemiş bir olgu, dönem, arşiv, örneklem veya veri seti sunmak.
Bilinen ilişkiyi farklı ülke, kurum, grup, dil, sektör veya koşulda sınamak.
Ölçme aracı, model, algoritma, deney düzeni veya analiz yaklaşımı geliştirmek/iyileştirmek.
Yaklaşımları aynı ölçütlerle karşılaştırıp hangi koşulda hangisinin çalıştığını göstermek.
Kanıta dayalı süreç, tasarım, eğitim, politika veya karar desteği geliştirmek.
Zayıf katkı cümlesi “Bu çalışma önemlidir çünkü konu günceldir” der. Daha açıklayıcı katkı cümlesi ise “Bu çalışma, X grubunda daha önce birlikte incelenmeyen A ve B değişkenlerini Y yöntemiyle karşılaştırarak Z uygulaması için hangi koşulların etkili olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır” biçiminde soruyu, bağlamı, yöntemi ve olası değeri görünür kılar.
Bilimsel etik tez ve dönem projesinin neresindedir?
Etik kontrol yalnız intihal raporu alınan son aşama değildir. Araştırma sorusundan katılımcı onamına, veri saklamadan yazarlık ve kaynak göstermeye kadar bütün süreçte uygulanır. YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi; intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme ve haksız yazarlık gibi eylemleri etik ihlal olarak tanımlar.
İnsan katılımcılar, kişisel veri, klinik kayıt, hayvan, biyolojik materyal, kurum içi bilgi veya telifli içerik kullanılan araştırmalarda çalışma alanına göre etik kurul ve kurum izni gerekebilir. “Veriyi önce toplayayım, sonra izin alırım” yaklaşımı ciddi sorun yaratır. Danışman ve ilgili kuruldan yazılı yol haritası alınmadan veri toplamaya başlanmamalıdır.
- Başkasının fikri, yöntemi, verisi ve ifadesi uygun atıf olmadan kullanılmaz.
- Olmayan veri üretilmez; sonuçla uyuşmayan kayıtlar gerekçesiz çıkarılmaz.
- Katılımcıya araştırmanın amacı, riskleri, gizlilik ve çekilme hakkı açıklanır.
- Veri yalnız izin verilen amaç, kapsam ve süre içinde kullanılır.
- Dijital ve üretken yapay zekâ araçlarının kullanımı kurum politikasına uygun, denetlenmiş ve gerektiğinde beyan edilmiş olmalıdır.
Türkiye’de üniversite, enstitü ve program bilgisi nasıl bulunur?
Program araştırmasına arama motorundaki reklam veya üçüncü taraf listeyle değil, resmî yükseköğretim kurumu ve ilgili enstitünün güncel sayfasıyla başlayın. Üniversitenin mevcut olması, aradığınız lisansüstü programın o dönem öğrenci aldığı anlamına gelmez. Program adı sistemde bulunabilir fakat kontenjan açılmamış, eğitim dili veya program türü değişmiş olabilir.
Program sayfasında kontrol edilecek 10 alan
- Programın tam adı ve tezli/tezsiz/doktora türü
- Bağlı enstitü ile anabilim/anasanat dalı
- Kabul edilen lisans veya yüksek lisans alanları
- ALES puan türü, tabanı ve değerlendirme ağırlığı
- Yabancı dil, not ortalaması, sınav, mülakat veya portfolyo koşulu
- Eğitim dili ve örgün/uzaktan/ikinci öğretim biçimi
- Ders planı, toplam kredi/AKTS ve bilimsel hazırlık
- Danışman olabilecek öğretim üyeleri ve araştırma alanları
- Başvuru tarihi, kontenjan, ücret ve burs bilgisi
- Mezuniyet, yayın, proje, tez ve azami süre koşulları
Hangi yolu önce araştırmalısınız?
Bu kısa ayrım kesin program önerisi değildir; araştırmaya nereden başlayacağınızı gösterir.
Araştırma yapmayı ve doktora seçeneğini açık tutmayı istiyorum
Önce tezli yüksek lisans programlarını, danışmanların araştırma alanlarını ve programın tez/yayın koşullarını inceleyin.
Mesleki uygulamada uzmanlaşmak istiyorum
Tezsiz ve tezli programların ders planlarını karşılaştırın; yalnız “tez yok” kolaylığıyla değil, kazanım ve kariyer uyumuyla karar verin.
Belirli bir araştırma sorum ve uzun vadeli akademik hedefim var
Tezli yüksek lisans veya koşulları sağlıyorsanız doğrudan doktora seçeneklerinde danışman ve araştırma altyapısını değerlendirin.
Henüz alanımdan emin değilim
Ulusal Tez Merkezi’nde yakın alanlardaki güncel tezleri okuyun, program derslerini karşılaştırın ve olası danışmanlarla araştırma uyumunu görüşün.
Sık sorulan sorular
Her yüksek lisans öğrencisi tez yazar mı?
Hayır. Tezli yüksek lisans programında tez hazırlanır. Tezsiz yüksek lisans programında ise derslerin yanında dönem projesi bulunur. Kesin program yapısı ve mezuniyet koşulları ilgili üniversitenin güncel yönetmeliği ile program sayfasından doğrulanmalıdır.
Dönem projesi tez ile aynı çalışma mıdır?
Hayır. Dönem projesi tezsiz yüksek lisansın program çıktısıdır; tezli yüksek lisans tezinin yerine geçen bir tez değildir. Bununla birlikte araştırma problemi, kaynak gösterme, yöntem, etik, tutarlı yazım ve danışman denetimi bakımından akademik çalışma kurallarına uymalıdır.
Dönem projesi kaç sayfa olmalıdır?
Türkiye genelinde bütün programlar için geçerli tek bir sayfa sayısı yoktur. Bölüm sırası, uzunluk, yazım biçimi, benzerlik raporu, sunum ve teslim dosyaları ilgili enstitünün güncel dönem projesi kılavuzu ile danışman kararına göre belirlenir. Sayfa doldurmak yerine soruyu yeterli kanıtla yanıtlayan eksiksiz bir rapor hazırlanmalıdır.
Dönem projesinde etik kurul veya kurum izni gerekir mi?
Projenin yalnız kaynaklara dayalı olması otomatik olarak her izni gerektirmez; ancak insan katılımcı, kişisel veri, anket, görüşme, kurum kaydı, klinik veri, hayvan, biyolojik materyal veya izinli arşiv kullanılıyorsa alan ve kurum kurallarına göre etik kurul ve/veya kurum izni gerekebilir. Veri toplamadan önce danışman ve ilgili kuruldan yazılı doğrulama alınmalıdır.
Tez konusu tamamen özgün olmak zorunda mı?
Konu başlığının daha önce hiç söylenmemiş olması gerekmez. Özgün katkı; yeni veri, farklı örneklem, yeni yöntem, yeni bağlam, karşılaştırma, yeniden değerlendirme veya uygulama geliştirme biçiminde kurulabilir. Aynı çalışmanın yalnız yer veya tarih adı değiştirilerek tekrarlanması tek başına yeterli katkı sayılmamalıdır.
Tezsiz yüksek lisanstan doktoraya geçilebilir mi?
Genel kural olarak doktora başvurusunda tezli yüksek lisans derecesi aranır. 6 Şubat 2013 tarihinden önce tezsiz yüksek lisans programına kayıtlı olan veya mezun olanlar için yönetmelikte istisna bulunur. Güncel başvuru ilanı ve üniversite senatosunun koşulları ayrıca kontrol edilmelidir.
Tez yazmaya kaynak taramasıyla mı başlanır?
Önce geniş ilgi alanı ve araştırılabilir bir sorun taslağı belirlenir; ardından kaynak taraması bu sorunun daha önce nasıl ele alındığını ve gerçek boşluğun nerede olduğunu göstermek için kullanılır. Kaynak taraması ile araştırma sorusu birbirini birkaç tur geliştirir.
Bütün üniversitelerin programlarını tek sayfada yayımlamak doğru mu?
Resmî kaynağa bağlantı veren, son doğrulama tarihini gösteren ve değişiklikleri düzenli izleyen bir dizin yararlı olabilir. Buna karşılık program açıklamalarını topluca kopyalamak, başvuru tarihlerini kaynaksız yayımlamak veya güncel olmayan programları aktif göstermek kullanıcıyı yanıltır ve düşük değerli sayfa üretir.
Resmî kaynaklar ve doğrulama bağlantıları
- Mevzuat Bilgi Sistemi – Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği
- MYK Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi – Tezli Yüksek Lisans, Tezsiz Yüksek Lisans ve Doktora yeterlilik türü belirleyicileri
- YÖK Ulusal Tez Merkezi
- Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılması Yönergesi
- YÖK – Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
- YÖK Atlas – Üniversiteler modülü
- Marmara Üniversitesi – Tezsiz Yüksek Lisans Dönem Projesi Yazım Kılavuzu ve Formları
- Eskişehir Teknik Üniversitesi – Tezsiz Yüksek Lisans Dönem Projesi Yazım Kılavuzu
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kredi, AKTS, kabul, bilimsel hazırlık, süre, ücret ve mezuniyet koşullarında ilgili üniversitenin güncel mevzuatı ile dönem ilanı önceliklidir.