Tezde Benzerlik Oranı Kaç Olmalı? Turnitin Raporu Nasıl Okunur?

Benzerlik oranı ile intihal arasındaki farkı anlayın

Benzerlik tespit sistemi, yüklenen metni internet sayfaları, yayınlar ve sistemin erişebildiği belge havuzlarıyla karşılaştırarak örtüşen dizileri işaretler. Sistem bir kaynak gösterilip gösterilmediğini, kullanımın alan için zorunlu olup olmadığını ve yazarın düşünceyi gerçekten sahiplenip sahiplenmediğini her durumda akademik bağlamıyla değerlendiremez. Rapor inceleme için kanıt üretir; etik karar insan değerlendirmesi gerektirir.

YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönetmeliği intihali, başkalarının özgün fikirlerini, yöntemlerini, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun atıf yapmadan kısmen ya da tamamen kendi eseri gibi göstermek olarak tanımlar. Bu tanımın merkezinde yüzde değil, özgün içeriğin uygun atıf olmadan sahiplenilmesi vardır. Kaynak vermek de sınırsız aynen aktarma hakkı sağlamaz; doğrudan alıntı, telif, bilimsel katkı ve kurum kuralları birlikte gözetilmelidir.

Benzerlik oranı eşleşen metnin miktarını özetlerken intihal değerlendirmesi eşleşmenin niteliğini sorgular. Hangi ifade alınmış, kaynak belirtilmiş mi, tırnak veya blok alıntı doğru mu, fikir mi yoksa yalnız ortak teknik terim mi eşleşiyor, tek kaynağa aşırı bağımlılık var mı ve metnin özgün katkısı nerede? Güvenilir inceleme bu soruların tamamına bakar.

Tezde kaç benzerlik oranı kabul edilir sorusuna kurumunuz cevap verir

İnternette sıkça verilen “tezde benzerlik en fazla yüzde 20 olmalıdır” türü tek cümlelik yanıtlar bütün öğrenciler için güvenilir değildir. Aynı tarihte yürürlükte olan resmî kurum belgeleri farklı toplam ve tek kaynak sınırları kullanabilir. Üstelik aynı yüzde, alıntı ve kaynakçanın dahil olduğu bir raporla bunların çıkarıldığı başka bir raporda aynı şeyi ifade etmez.

Aşağıdaki örnekler kurumlar arasındaki farkı göstermek içindir; başka bir üniversite öğrencisine doğrudan uygulanamaz. Kurum sayfası güncellenmiş, enstitü kurulu yeni karar almış veya program için özel kural yayımlanmış olabilir. Tez savunma başvurusundan hemen önce belgenin güncel sürümünü ve rapor ayarlarını yeniden kontrol edin.

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü kuralını doğru okuyun

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünün 10 Eylül 2024 tarihli Tez Çalışması Orijinallik Raporu Uygulama Yönergesi, rapordaki benzerlik oranının alıntılar dahil yüzde 30’u geçmemesini ister. Aynı yönerge yüzde 30’un altında kalmanın tek başına tezde intihal olmadığı anlamına gelmediğini açıkça belirtir. Böylece sayısal eşik ile etik incelemeyi birbirinden ayırır.

Enstitünün tez yazım kılavuzundaki özgünlük beyanı örneğinde kapak, ön söz, özet, içindekiler ve kaynakça dışında kalan giriş, ana bölümler ve sonuç kısımlarının taranması; alıntıların dahil edilmesi ve yedi kelimeden daha az örtüşen metinlerin hariç tutulması açıklanır. Savunma sürecinde kullanılacak güncel dosya kapsamını yalnız örnek metinden varsaymak yerine yönerge, güncel form ve enstitü duyurusuyla birlikte doğrulayın.

Yönergeye göre benzerlik oranının yer aldığı sayfanın çıktısı savunma öncesinde enstitüye verilir; jüri üyelerine dağıtılan tez nüshalarında danışman onaylı ve imzalı beyan belgesi bulunur. Savunma sonrasında düzeltme veya uzatma nedeniyle tez değişmişse rapor ve beyan belgesi yeniden düzenlenir. Öğrencinin kendi deneme raporu, resmî danışman ve enstitü işleminin yerine geçmez.

Rapor alınmadan önce dosya ve ayar kontrolü yapın

Aynı tez farklı dosya kapsamı ve filtrelerle tarandığında farklı yüzdeler üretir. Kapak, onay sayfası, standart beyan, içindekiler, kaynakça ve eklerin dahil edilmesi; alıntıların çıkarılması; küçük eşleşme sınırı ve veri tabanı seçimi sonucu değiştirir. Bu nedenle danışmanın ekranındaki oranla öğrencinin başka ayarlarla aldığı deneme oranını doğrudan karşılaştırmak yanıltıcıdır.

Turnitin filtreleri kaynakça, tırnak içindeki alıntılar, metin içi atıflar ve belirli uzunluğun altındaki küçük eşleşmeleri hariç tutabilir. Bu özelliklerin bulunması hepsinin serbestçe seçilebileceği anlamına gelmez. Kurum “alıntılar dahil” diyorsa alıntıları çıkararak düşük oran üretmek geçerli rapor sağlamaz. Filtrelerin adı, değeri ve taranan bölüm kapsamı teslim belgesine uygun olmalıdır.

Belgenin kalıcı kurumsal havuza eklenip eklenmeyeceği de önemlidir. Aynı taslağın daha önce depoya kaydedilmesi sonraki yüklemede kendi önceki kopyasıyla yüksek eşleşme oluşturabilir. Giresun Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı da depoya yüklenen çalışmanın sonraki benzerlik oranını yükseltebileceği konusunda uyarır. Deneme yüklemelerini danışmanın veya kurum yöneticisinin belirlediği alanda yapın; sistemdeki kaydı gelişigüzel silmeye çalışmayın.

• Kurumun istediği dosya türü ve taranacak tez bölümleri doğrulandı.
• Kaynakça, alıntılar ve metin içi atıflar için dahil/hariç ayarı yazılı kuralla aynı.
• Küçük eşleşme filtresi kelime sayısı veya yüzde olarak doğru girildi.
• İnternet, yayın ve öğrenci ödevi veri tabanı seçimleri kurum talimatıyla uyumlu.
• Deneme yüklemesinin kalıcı havuza kaydolup kaydolmayacağı danışmandan öğrenildi.
• Rapor tarihi, tez başlığı, öğrenci ve danışman bilgileri güncel.

Turnitin veya iThenticate raporunu doğru sırayla okuyun

İncelemeye toplam yüzdeyi düşürme hedefiyle değil, eşleşmelerin nedenini anlama hedefiyle başlayın. Önce raporun hangi dosya ve ayarlarla üretildiğini doğrulayın. Sonra kaynak dağılımına, en yüksek tek kaynaklara ve eşleşen metin kümelerine geçin. En son her eşleşmede atıf, doğrudan alıntı, parafraz ve bilimsel gereklilik durumunu değerlendirin.

Kaynak listesinde görünen ilk adres her zaman metnin asıl kaynağı olmayabilir. Aynı cümle pek çok web sayfasında, tezde veya makalede tekrar edilmiş olabilir; yazılım erişebildiği kopyalardan birini öne çıkarabilir. Akademik atfı raporda görünen rastgele siteye çevirmek yerine fikri gerçekten aldığınız birincil veya güvenilir kaynağı doğrulayın.

1. Dosyayı doğrulayın Raporun tezin son sürümüne, doğru başlığa ve istenen bölümlere ait olduğunu kontrol edin.
2. Filtreleri kaydedin Kaynakça, alıntı, atıf ve küçük eşleşme ayarlarının kurum belgesiyle aynı olduğunu görün.
3. Kaynak dağılımını inceleyin Toplam oranın çok sayıda küçük eşleşmeden mi yoksa birkaç baskın kaynaktan mı oluştuğunu belirleyin.
4. Eşleşen metni açın Rengin kapsadığı tam cümle veya paragrafı, önceki ve sonraki cümlelerle birlikte okuyun.
5. Atfı ve kullanım türünü sınıflandırın Doğrudan alıntı, parafraz, ortak ifade, yöntem metni, şablon veya kaynaksız aktarım ayrımını yapın.
6. Düzeltmeyi kaynağa göre yapın Gerekirse atıf ekleyin, doğrudan alıntıyı işaretleyin, düşünceyi yeniden sentezleyin ya da gereksiz tekrarı çıkarın.
7. Son sürümü yeniden denetleyin Yalnız kurum süreci izin veriyorsa ve metin anlamlı biçimde değiştiyse yeni rapor oluşturun.

Toplam oran kadar tek kaynak yoğunluğunu da inceleyin

Toplam yüzde çok sayıda küçük ve olağan eşleşmeden oluşabilir; başka bir raporda toplam daha düşük olduğu halde tek bir kaynaktan uzun, kesintisiz bloklar bulunabilir. Bu nedenle kaynak başına dağılım, toplam göstergenin arkasındaki yapıyı gösterir. Bazı enstitüler tek kaynak için açık sayısal sınır yayımlar; yayımlamayan kurumlarda da danışman ve jüri yoğun eşleşmeyi akademik katkı bakımından değerlendirebilir.

Tek kaynaktan yüksek eşleşme her zaman kaynaksız kopyalama anlamına gelmez. Tezden önce yayımlanmış yazar makalesi, standart anket maddeleri, mevzuat metni veya yöntem protokolü aynı kaynağı yükseltebilir. Yine de bu durum otomatik biçimde göz ardı edilmemelidir. Kaynağın tezle ilişkisi, telif durumu, atıf biçimi ve kurumun öz eşleşme ya da tezden üretilmiş yayın kuralı belgelenmelidir.

Alıntı, kaynakça ve küçük eşleşme filtrelerini etik kullanın

Bir eşleşmeyi filtreyle gizlemek metindeki akademik sorunu düzeltmez. Kaynaksız aktarılan cümleyi “küçük eşleşme” sınırının altında bırakmak, uzun kopyayı birkaç parçaya bölmek veya kaynağı rapordan elle çıkarmak etik çözüm değildir. Filtreler, kurumun değerlendirme modeline göre beklenen metin türlerini rapordan ayırmak için kullanılır; oranı yapay olarak küçültmek için değil.

Doğru işaretlenmiş alıntının raporda eşleşmesi normal olabilir. Kurum alıntıları dahil değerlendiriyorsa bu eşleşme toplamda kalır. Alıntıların hariç tutulduğu modelde bile tırnak ve blok biçiminin yazılım tarafından doğru tanınması gerekir. Türkçe tırnak işaretleri, taranmış PDF, biçim bozukluğu veya uzun bloklar otomatik sınıflandırmayı etkileyebilir; renk kayboldu diye biçimin doğru olduğu varsayılmamalıdır.

Kaynakça filtresi yalnız kaynakça bölümünü çıkarmalıdır. Metnin büyük bölümünü “Kaynakça” başlığı altına taşımak, görünmez karakter kullanmak, metni görsele dönüştürmek veya yazılımı yanıltmaya çalışmak bilimsel etik ve teslim güvenliği bakımından ciddi risktir. Tez, rapor yazılımına değil okura, danışmana ve jüriye karşı açık ve dürüst olmalıdır.

Benzerlik oranını etik biçimde azaltın

Amaç yalnız yüzdeyi düşürmek değil, metni bilimsel olarak daha özgün, açık ve kaynakları görünür hale getirmektir. Etik düzeltme eş anlamlı kelime değişimi değildir. Kaynağı okuyup ana düşünceyi anlamak, birden fazla çalışma arasında ilişki kurmak, iddiayı kendi araştırma probleminize bağlamak ve kaynağa uygun atıf vermek gerekir.

Parafraz yaparken kaynak metne bakıp her birkaç sözcükten birini değiştirmek “yama yazım” üretir; cümle yapısı ve düşünce sırası kaynağı izlemeye devam eder. Bunun yerine kaynak notunu kapatın, anladığınız iddiayı kendi araştırma bağlamınızda yeniden kurun, sonra asıl metinle anlam doğruluğunu karşılaştırıp atfı ekleyin. Teknik terimler zorunlu olarak aynı kalabilir; özgünlük terimleri anlamsız eş anlamlılarla bozmak değildir.

1. Kaynağın görevini belirleyin Tanım, kuramsal dayanak, yöntem, karşılaştırma veya kanıt olarak neden kullandığınızı yazın.
2. Gereksiz doğrudan alıntıyı azaltın Yazarın özgün ifadesi zorunlu değilse fikri anlayarak sentezleyin ve yine atıf verin.
3. Birden fazla kaynağı karşılaştırın Kaynakları arka arkaya özetlemek yerine benzerlik, fark, çelişki ve araştırma boşluğunu açıklayın.
4. Kendi analitik cümlenizi ekleyin Aktarılan bilginin tez probleminiz ve bölümün amacı bakımından ne anlama geldiğini gösterin.
5. Doğrudan alıntıyı açıkça işaretleyin Tırnak veya blok biçimi, sayfa/konum bilgisi ve kaynak stilini kurum kuralına göre uygulayın.
6. Atıf–kaynakça eşleşmesini kontrol edin Metindeki her göndermenin doğru kaynakça kaydına, her kaydın da gerçek kullanıma bağlandığını doğrulayın.

Yapay zekâ tespiti ile benzerlik raporunu karıştırmayın

Benzerlik taraması ile yapay zekâ tarafından üretilmiş metin tespiti aynı işlem değildir. Benzerlik raporu, metni erişilebilen kaynaklarla karşılaştırır. Bir yapay zekâ sistemi daha önce yayımlanmış cümleleri aynen üretmemişse metin düşük benzerlik gösterebilir; bu durum metnin öğrenci tarafından yazıldığını, kaynakların doğru olduğunu veya kullanımın kurum politikasına uygun olduğunu kanıtlamaz.

Tersine, yazarın kendi yazdığı ve doğru atıf verdiği bir metin yüksek benzerlik gösterebilir. Bu nedenle “benzerlik düşükse yapay zekâ kullanılmamıştır” veya “benzerlik yüksekse metni yapay zekâ yazmıştır” çıkarımı yapılamaz. Üniversitenizin üretken yapay zekâ kullanım, açıklama, veri gizliliği ve akademik sorumluluk politikasını benzerlik eşiğinden ayrı kontrol edin.

Yapay zekâya metni sadece oran düşürmek için yeniden yazdırmak; yanlış kaynak, uydurma bilgi, anlam kaybı ve yazarın savunamayacağı ifadeler üretebilir. Tezdeki her iddia, kaynak ve yöntem seçiminden öğrenci sorumludur. Düzeltmenin güvenli yolu metni gerçekten anlayıp kendi akademik muhakemenizle yeniden kurmaktır.

Rapor sınırı aşıyorsa panik yerine eşleşme planı çıkarın

Sınırın aşılması tezin bütünüyle çöpe atılması gerektiği anlamına gelmez; fakat yalnız birkaç kelimeyi değiştirip yeniden yüklemek de çözüm değildir. Önce rapor ayarının doğru olduğunu teyit edin. Ardından en yüksek kaynaktan başlayarak eşleşmeleri “kaynaksız aktarım”, “yanlış işaretlenmiş alıntı”, “zayıf parafraz”, “standart metin”, “şablon”, “öz eşleşme” ve “yanlış kaynak eşleşmesi” olarak sınıflandırın.

Her sınıf için farklı işlem gerekir. Kaynaksız aktarımda doğru kaynağa ulaşılır ve metnin kullanım biçimi düzeltilir. Gereksiz uzun alıntı sentezlenir. Zorunlu standart metin ve öz eşleşme danışmanla belgelenir. Şablon veya kaynakça gibi bölümler ancak kurum ayarı izin veriyorsa hariç tutulur. Düzeltmeler tamamlandığında metnin anlamı, atıfları, kaynakçası ve bölüm bütünlüğü yeniden okunur.

Savunma ve teslim öncesi benzerlik kontrol listesini tamamlayın

Nihai rapor yalnız bir yüzde sayfası değildir. Raporun hangi tez sürümüne ait olduğu, kim tarafından hangi tarihte oluşturulduğu, hangi filtrelerin kullanıldığı ve gerekli danışman onayının bulunup bulunmadığı teslim güvenliğinin parçasıdır. Savunma sonrasında tez değişmişse kurumunuz yeni rapor isteyebilir.

Aşağıdaki liste genel kontroldür. Giresun Üniversitesi dahil her kurumun güncel form ve teslim sırası farklı olabilir. Enstitünün istediği belge adını, imza biçimini, sayfa kapsamını ve teslim kanalını ayrıca işaretleyin.

• Rapor tezin son ve jüriye gönderilecek sürümüne ait.
• Toplam oran kurumun güncel sınırını aşmıyor.
• Varsa tek kaynak sınırı her kaynak için ayrıca sağlanıyor.
• Alıntı, kaynakça ve küçük eşleşme filtreleri kurum talimatıyla aynı.
• En yüksek kaynakların eşleşen metinleri tek tek incelendi.
• Doğrudan alıntılar tırnak/blok, konum bilgisi ve atıf bakımından doğru.
• Parafrazlar yalnız kelime değişimi değil, özgün sentez içeriyor.
• Öz eşleşme ve tezden üretilen yayınlar danışmana açıkça bildirildi.
• Atıflar ile kaynakça kayıtları çift yönlü eşleşiyor.
• Rapor tarihi, tez adı ve öğrenci bilgileri doğru.
• Danışman onayı, imza ve beyan belgesi kurumun istediği biçimde.
• Savunma sonrası değişiklikte yeni rapor gerekip gerekmediği kontrol edildi.