Tezde Yapay Zekâ Kullanımı: YÖK Etik Rehberi, Beyan ve Güvenli Kullanım

Önce hangi kuralın geçerli olduğunu belirleyin

YÖK rehberi ulusal etik çerçeve sunar; fakat üniversite, enstitü, etik kurul, ders sorumlusu veya dergi daha ayrıntılı ve daha sınırlayıcı kurallar koyabilir. Bu nedenle yalnız genel rehberi okuyup kullanım kararı vermek yeterli değildir. Çalışmanızın tabi olduğu belgeler birlikte toplanmalı ve en özel güncel kural esas alınmalıdır.

Üniversitenin yayımlanmış politikası yoksa bu durum sınırsız kullanım izni anlamına gelmez. Danışmandan yazılı yönlendirme isteyin; etik kurul başvurusunda araştırma protokolüyle ilişkili kullanım varsa bunu başvuru öncesinde açıklayın. Politika süreç içinde değişebileceği için teslim ve yayın aşamasında yeniden kontrol yapın.

1. Üniversite ve enstitü politikasını bulun Resmî alan adında yapay zekâ, akademik dürüstlük, tez yazım ve etik kurul belgelerini arayın.
2. Danışman talimatını kaydedin Hangi aşamada hangi aracın kabul edildiğini ve beyan biçimini mümkünse yazılı netleştirin.
3. Etik kurul protokolünü kontrol edin Veri toplama, transkript, kodlama, analiz veya görsel üretiminde yapay zekâ planlanıyorsa başvuruda açıklama gerekip gerekmediğini doğrulayın.
4. YÖK etik rehberini uygulayın Şeffaflık, dürüstlük, özen, adalet-saygı, gizlilik ve hesap verebilirlik ilkelerini çalışma günlüğüne dönüştürün.
5. Yayın politikasını ayrıca okuyun Tezden makale üretilecekse dergi veya yayınevinin yapay zekâ beyanı ve yazarlık koşulları farklı olabilir.

YÖK etik rehberi tez öğrencisine ne söylüyor?

YÖK, üretken yapay zekâyla literatür taraması, kaynak düzenleme, dilbilgisi/yazım kontrolü, çeviri, veri analizi veya benzeri işler yapılması halinde çıktının araştırmacı tarafından dikkatle gözden geçirilmesini; maddi, taraflı, olgusal ve yorumsal hataların giderilmesini ve son ürünün yasal-etik sorumluluğunun üstlenilmesini ister. Bir işin araçla yapılabilir olması, kontrol edilmeden teze eklenebileceği anlamına gelmez.

Rehber ayrıca hipotez geliştirme, tartışma, yorumlama ve uygulama gibi üst düzey beceri ve uzmanlık gerektiren aşamaların yapay zekânın kullanım kapsamına bırakılmaması gerektiğini belirtir. Temel soru şudur: araç araştırmacının özgün katkısını ortadan kaldırıyor mu? Araştırma kararını, değerlendirmeyi veya bilimsel yorumu araca devreden kullanım ciddi etik risk taşır.

Şeffaflık gereği hangi yapay zekâ aracının, hangi sürümle, ne zaman, araştırmanın hangi aşamasında ve hangi kapsamda kullanıldığı açıklanmalıdır. Yapay zekâ sorumluluk alamadığı için yazar olamaz. İçeriğin, argümanın, verinin ve sonucun sorumluluğu araştırmacıda kalır.

Yeşil, sarı ve kırmızı alan: kullanım riskini doğru okuyun

Aşağıdaki renkler evrensel izin listesi değildir. “Yeşil” daha düşük riskli olabilen fakat yine kurum izni ve insan kontrolü gerektiren işleri; “sarı” yöntem, veri veya beyan nedeniyle yüksek dikkat isteyen işleri; “kırmızı” ise akademik sorumluluğu ortadan kaldıran ya da açık etik/gizlilik ihlali oluşturan davranışları gösterir. Üniversiteniz daha sıkı kural koyabilir.

Araştırma aşamalarına göre güvenli kullanım sınırı

Yapay zekâ çıktısını “ilk taslak” olarak adlandırmak sorumluluğu değiştirmez. Eğer taslak araştırmacının kurması gereken argümanı, literatür sentezini veya yorumu üretmişse birkaç kelime değiştirmek özgün katkıyı geri getirmez. En güvenli kullanım, aracın düşünme yerine geçmediği ve her adımın dış kanıtla doğrulanabildiği dar görevlerdir.

Literatür taramasında uydurma kaynak riskini yönetin

Üretken yapay zekâ gerçek görünümlü fakat bulunmayan makale adı, DOI, yazar veya sayfa numarası üretebilir. Bu nedenle sohbet yanıtındaki kaynakça, bilimsel veri tabanı sonucu değildir. Her eser yayıncı sayfası, DOI kayıt kuruluşu, kütüphane kataloğu, kurumsal arşiv veya eserin tam metni üzerinden doğrulanmalıdır.

Aracı kaynak bulucu değil, doğrulanacak arama terimi üretici olarak sınırlandırmak riski azaltabilir. Arama dizeleri daha sonra gerçek veri tabanlarında çalıştırılmalı; tarih, filtre, bulunan kayıt, eleme gerekçesi ve tam metne erişim araştırma günlüğüne yazılmalıdır. Okunmayan esere atıf yapılmamalı, yapay zekâ özetine dayanılarak yazarın iddiası aktarılmamalıdır.

1. Künyeyi parçalara ayırın Yazar, başlık, yıl, dergi/yayınevi, cilt-sayı, sayfa ve DOI alanlarını tek tek kontrol edin.
2. Birincil kaydı açın Arama sonucu özeti yerine yayıncı, DOI, resmî arşiv veya eserin kendisini inceleyin.
3. İddiayı sayfada bulun Kaynağın gerçekten söylediği şeyi ve bağlamı tam metinden doğrulayın.
4. Tarama günlüğüne yazın Veri tabanı, sorgu, tarih, filtre ve eleme kararlarını saklayın.
5. Kaynak yönetim aracına temiz girin Otomatik alınan künyeyi teslimden önce stil ve eser bilgisi bakımından kontrol edin.

Kişisel, gizli ve yayımlanmamış veriyi yapay zekâya yüklemeyin

Görüşme ses kaydı, açık uçlu yanıt, sağlık bilgisi, kimlik/iletişim bilgisi, kurum içi belge, yayımlanmamış tez taslağı veya proje fikri dış bir yapay zekâ hizmetine yüklendiğinde veri üçüncü taraf altyapısına aktarılabilir. Ücretsiz ya da ücretli hesap kullanmak tek başına etik kurul ve veri koruma yükümlülüklerini çözmez.

YÖK rehberi kişisel verilerin yapay zekâ sistemi dışında anonimleştirilmeden veya maskelenmeden bu sistemlere girilmemesini tavsiye eder. Gerçek anonimleştirme, yalnız ad-soyadı silmek değildir; dolaylı tanımlayıcıların birleşimi de kişiyi belirlenebilir kılabilir. Kullanım şartı, verinin saklanması, model eğitiminde kullanımı, aktarım ülkesi, silme ve erişim yetkisi incelenmelidir.

KVKK’nın üretken yapay zekâ rehberi insan merkezli, şeffaf, denetlenebilir ve mahremiyete saygılı kullanımın önemini vurgular. Araştırma verisi için en güvenli varsayım, yazılı kurumsal izin ve uygun teknik/etik düzenek bulunmadıkça veriyi harici üretken yapay zekâya yüklememektir.

• Katılımcı adını silmekle yetinmeyin; kurum, yer, nadir özellik ve tarih gibi dolaylı tanımlayıcıları değerlendirin.
• Onam formunda bulunmayan yeni veri işleme amacını sonradan kendiliğinden eklemeyin.
• Danışmandan gelen yayımlanmamış metni veya hakemlik belgesini izinsiz yüklemeyin.
• Ücretsiz hesabın veriyi eğitime kapattığını varsaymayın; güncel şartları okuyun.
• Anonim örnek veriyle bile aracın gerekli olup olmadığını ve daha güvenli yerel seçeneği değerlendirin.

Veri analizi ve nitel kodlamada insan denetimini koruyun

Yapay zekâ istatistik kodu üretebilir veya bir çıktı için yorum önerebilir; ancak yanlış değişken türü, eksik değer yaklaşımı, uygun olmayan test veya hayalî sonuç üretebilir. Kod gerçek veri üzerinde denetlenmeli, kullanılan paket ve sürüm kaydedilmeli, sonuç bağımsız yöntemle kontrol edilmeli ve bilimsel yorum araştırmacı tarafından kurulmalıdır. Yapay zekâ yanıtı analiz günlüğünün yerine geçmez.

Nitel çalışmada otomatik özet veya kod önerisi, bağlamı düzleştirebilir ve azınlık/olumsuz örnekleri görünmez kılabilir. Kod kitabı, araştırmacı notları, karar izi ve özgün veriyle geri kontrol korunmalıdır. Katılımcı verisinin araca aktarımı ayrıca etik ve gizlilik sorunudur. Kullanım protokolde yoksa veri toplama sonrasında sessizce eklenmemelidir.

Tezde yapay zekâ kullanım beyanı nasıl hazırlanır?

Beyan yeri ve biçimi üniversiteye göre değişebilir. Bazı kurumlar ayrı form, bazıları yöntem veya önsöz içinde açıklama isteyebilir. YÖK rehberi kullanılan aracın, zamanın, aşamanın, yerin ve sürümün belirtilmesini önerir. Yalnız “yapay zekâ kullanılmıştır” cümlesi kapsamı ve araştırmacı kontrolünü göstermeye yetmez.

Aşağıdaki metin resmî form değildir; yalnız beyanın hangi bileşenleri taşıyabileceğini gösteren uyarlanabilir iskelettir. Kurumunuzun formu varsa onu aynen kullanın ve danışman onayı olmadan hazır örneği teze eklemeyin.

Yapay zekâ tespiti ve benzerlik raporu aynı şey değildir

Benzerlik raporu metni erişilebilen kaynaklarla eşleştirir; metnin kim tarafından yazıldığını kesin biçimde kanıtlamaz. Yapay zekâ tespit araçlarının puanı da tek başına yazarlık veya etik ihlal kararı için yeterli kanıt olarak görülmemelidir. Düşük benzerlik, yapay zekâ kullanılmadığı ya da kaynakların doğru olduğu anlamına gelmez.

En güçlü savunma “tespit aracını geçmek” değil, araştırma sürecini gösterebilmektir: tarihli taslaklar, kaynak notları, veri temizleme günlüğü, analiz kodu/ayarları, danışman geri bildirimleri, sürüm geçmişi ve açık kullanım beyanı. Metni tespit aracından kaçırmak için anlamsızca yeniden yazmak yeni etik ve kalite sorunları üretir.

Teslim öncesi 12 maddelik yapay zekâ etik kontrolü

• Üniversite, enstitü, etik kurul, danışman ve yayın politikalarının güncel sürümü kontrol edildi.
• Kullanım araştırmacının özgün problem kurma, hipotez, yorum ve tartışma katkısını ortadan kaldırmıyor.
• Araç, sürüm, tarih, amaç, aşama ve kullanım kapsamı kaydedildi.
• Gerekli kullanım beyanı kurumun istediği yerde ve biçimde hazırlandı.
• Üretilen her kaynak birincil kayıt veya tam metin üzerinden doğrulandı.
• Doğrudan veya dolaylı kişisel tanımlayıcılar harici araca yüklenmedi.
• Gizli kurum belgesi, yayımlanmamış fikir, tez taslağı veya hakemlik içeriği yetkisiz paylaşılmadı.
• Üretilen kod ve hesaplamalar gerçek veri üzerinde bağımsız olarak yeniden çalıştırıldı.
• Çeviri ve dil düzeltmesi özgün anlam ve alan terminolojisiyle karşılaştırıldı.
• Önyargı, eksik bağlam, uydurma bilgi ve güncellik riski değerlendirildi.
• Yapay zekâ yazar olarak gösterilmedi; bütün akademik ve hukuki sorumluluk araştırmacıda kaldı.
• Taslak, kaynak, analiz ve danışman geri bildirimlerinden oluşan araştırma izi saklandı.