Tezde şekil, fotoğraf, şema, harita, ekran görüntüsü veya grafik kullanmak; okuyucunun karmaşık bir bilgiyi daha hızlı kavramasını sağlayabilir. Fakat bir görselin renkli ya da etkileyici olması onu akademik olarak işlevsel yapmaz. Görselin araştırma sorusuyla bağlantısı, başlığının açıklığı, kaynak ve izin durumu, metin içi yorumu ve Word belgesindeki yerleşimi birlikte değerlendirilmelidir.
Kurumlar aynı öğeyi farklı terimlerle sınıflandırabilir: Şekil, görsel, çizim, grafik, harita veya fotoğraf için ayrı liste ve numara kuralı bulunabilir. Bu nedenle bu rehberdeki genel yöntemleri başlangıç noktası olarak kullanın; kesin ad, başlık konumu, numaralandırma ve kaynak biçimi için enstitünüzün güncel tez yazım kılavuzundaki örneği izleyin.
Şekil, grafik ve tablo aynı işlevi görmez
Tablo çoğunlukla kesin değerleri, kategorileri ve karşılaştırmaları okumaya uygundur. Grafik, zaman içindeki değişimi veya sayısal örüntüyü görsel olarak fark ettirmek için yararlıdır. Şekil ise bir süreç, kavramsal ilişki, model, harita, fotoğraf, ekran görüntüsü veya çizimi açıklayabilir. Yanlış tür seçimi, hem okuyucunun veriyi anlamasını zorlaştırır hem de liste ve numara yapısını karıştırır.
Bir çubuk grafik, sayısal verinin görsel gösterimidir; ancak kurumunuz onu ayrı “Grafik” etiketiyle mi yoksa “Şekil” altında mı listeleyecek? Bu sorunun cevabı genel Word alışkanlığında değil, kendi kılavuzunuzdadır. Tez Kâhini’nde kayıt türü veya liste ayarı kullanıyorsanız, baştan doğru sınıfı seçmek sonradan listeleri elle düzeltmekten daha güvenlidir.
| Öğe | En uygun kullanım | Başlıktaki temel bilgi |
|---|---|---|
| Tablo | Kesin değer, kategori ve ayrıntılı karşılaştırma | Ne karşılaştırıldığı, grup/dönem ve ölçü birimi |
| Grafik | Eğilim, dağılım veya farkı hızlı gösterme | Gösterilen değişken, grup ve zaman/ölçek |
| Şema/model | Süreç, aşama veya kavramsal ilişki | İlişkinin veya akışın neyi açıkladığı |
| Fotoğraf/harita | Gözlem, yer veya fiziksel bağlam | Nesne/yer, tarih veya bağlam; gerekiyorsa kaynak |
| Ekran görüntüsü | Yazılım işlem adımı veya arayüz örneği | Hangi işlem veya ekranın gösterildiği; kişisel veri temizliği |
Görseli eklemeden önce akademik işlevini yazıyla tanımlayın
Bir şekil eklemeden önce şu cümleyi tamamlayın: “Bu şekil, okuyucunun ... görmesini sağlıyor.” Cümleyi tamamlamak zorsa görsel muhtemelen metne gerçek katkı sağlamıyordur. Görsele atıf yapan paragraf, şekilden önce veya sonra onun neyi gösterdiğini açıklar; okuyucuyu “aşağıdaki şekle bakınız” gibi belirsiz bir yönlendirmeyle baş başa bırakmaz.
Metin görseli tekrar tekrar sözcükle tarif etmemelidir. Şekil ayrıntıyı gösterirken, metin araştırma açısından önemli örüntüyü veya sonucu yorumlar. Örneğin grafikte iki grubun oranları yer alıyorsa paragraf yalnız en yüksek değeri değil, bu farkın araştırma sorusuyla ilişkisini, sınırlılığını ve gerekli ise istatistiksel kanıtını açıklar.
- Araştırma sorusunu düşünün Görselin hangi bulguyu, süreci veya ilişkiyi anlaşılır hâle getireceğini belirleyin.
- Doğru türü seçin Ayrıntılı sayılar için tabloyu; eğilim için grafiği; süreç veya yapı için şekli değerlendirin.
- Başlığı yazın Neyi, kim için, hangi bağlamda gösterdiğini kısa ve tarafsız biçimde belirtin.
- Metin içi atfı kurun Görsele yakın paragrafta, okuyucunun görselden hangi noktayı anlaması gerektiğini açıklayın.
- Son dosyayı test edin Word ve PDF görünümünde çözünürlük, numara, başlık ve sayfa akışını kontrol edin.
Başlık, numara ve açıklamayı tutarlı yazın
Şekil başlığı genellikle nesnenin altında, tablo başlığı ise üstünde verilir; ancak bu bir kurum kuralıdır ve her kılavuzda aynı değildir. Başlık, “Şekil 2. Grafik” gibi hem türü hem açıklaması belirsiz bir metin olmamalıdır. Neyi gösterdiği, veri veya bağlamı ve gerekiyorsa dönem ya da grup kısa biçimde yer almalıdır.
Numarayı elle düz metin olarak yazmak, araya yeni şekil eklendiğinde bütün belgeyi riskli hâle getirir. Word veya kurum şablonunuzun resim yazısı/numaralandırma sistemini kullanmak; şekiller listesi, çapraz başvuru ve sıra değişikliği bakımından daha güvenlidir. Başlıktaki punto, hizalama ve iki satıra taşan açıklamanın girintisi için gerçek kurum örneğini esas alın.
| Hata | Neden sorun? | Düzeltme yönü |
|---|---|---|
| Şekil 1. Grafik | Görselin içeriği anlaşılmaz. | Değişken, grup ve bağlamı başlığa ekleyin. |
| Çok uzun açıklamayı görselin içine yazmak | Okunabilirlik ve liste metni bozulur. | Başlığı ayrı resim yazısı olarak kurun; ayrıntıyı metinde açıklayın. |
| Numarayı elle değiştirmek | Yeni öğede sonraki atıflar bozulabilir. | Yapısal numaralandırma ve çapraz başvuru kullanın. |
| Başlıkta sonuç ilan etmek | Tarafsızlıktan uzaklaşır. | Görselin neyi gösterdiğini tanımlayın, yorumu metne bırakın. |
Kaynak, telif ve kişisel veri kontrolü yapın
Başka bir eserden, veri tabanından, web sayfasından veya kurum raporundan aldığınız görsel için doğru kaynak göstermek gerekir. Görseli kırpmış, renklendirmiş, uyarlamış veya birden fazla kaynaktan bir araya getirmiş olmanız telif sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Alanınızın kaynak gösterme stili, görselin uyarlanma ifadesi ve tam kaynakça kaydı birlikte değerlendirilmelidir.
Ekran görüntüsü, fotoğraf veya harita kişisel veri içerebilir. İsim, e-posta, telefon, öğrenci numarası, konum, ödeme, oturum bilgisi, yüz veya izinsiz kayıt gibi unsurları yayına ve teze koymadan önce temizleyin. Araştırma katılımcısına ait görselde etik izin ve açık rıza gereksinimleri ayrıca doğabilir. Kişisel veriyi yalnız bulanıklaştırmak her durumda yeterli koruma sağlamayabilir.
Grafiği anlaşılır ve erişilebilir kurun
Grafik seçmek, tabloyu süslemek değildir. Eksen başlıkları, ölçü birimi, ölçek, kategori adları ve açıklama işaretleri okunur olmalıdır. Sıfırdan başlamayan bir eksen, küçük farkları görsel olarak büyütebilir; bu tercih gerekçesizse yanıltıcı yorumlara yol açabilir. Yüzde, sayı, ortalama veya oran hangisi kullanılıyorsa başlıkta ve eksende tutarlı görünmelidir.
Yalnız renge dayalı ayrım kullanmayın. Siyah beyaz çıktıda veya renk görme farklılığı olan okuyucularda gruplar seçilemeyebilir. Farklı tarama, açık etiket, işaret veya doğrudan veri etiketi kullanmak yardımcı olabilir. Üç boyutlu grafikler, perspektif nedeniyle değer algısını bozabilir; kılavuz özel olarak istemiyorsa daha yalın iki boyutlu gösterimler genellikle daha okunurdur.
- Grafiğin başlığı, eksenleri ve birimleri görünür mü?
- Aynı karşılaştırmada renk, işaret ve sıra tutarlı mı?
- Sütun veya çizgi sayısı okuyucunun takip edebileceği kadar mı?
- Veri etiketi eklemek gerçekten açıklık sağlıyor mu, yoksa kalabalık mı oluşturuyor?
- Siyah beyaz PDF’de kategoriler ayırt edilebiliyor mu?
- Metin içindeki yorum, grafiğin gösterebileceğinden daha güçlü bir iddia taşıyor mu?
Şekiller listesini asıl kayıttan oluşturun ve güncelleyin
Şekiller listesi, metin kutusuna elle yazılmış başlıklardan değil, Word veya şablonun tanıdığı doğru türdeki kayıtlardan üretilmelidir. Liste satırını doğrudan değiştirirseniz sonraki güncellemede düzeltmeniz kaybolabilir. Bunun yerine asıl şekil başlığını, numarasını veya türünü düzenleyip listeyi yeniden oluşturun.
Listeye gelmeyen bir kayıt için önce doğru türü seçip seçmediğinizi, başlığın görünür olup olmadığını ve numaralandırmanın yapısal olarak tanınıp tanınmadığını kontrol edin. Tablo ve şekil listesi ayrı tutuluyorsa bir grafiğin hangi listede görünmesi gerektiğini kılavuza göre yeniden değerlendirin. Sayfa numarası değişen bütün listeleri Word dosyasını son kez hazırladıktan sonra güncelleyin.
| Belirti | İlk kontrol | Güvenli çözüm |
|---|---|---|
| Öğe listede yok | Kayıt türü ve başlık yapısı | Asıl kaydı doğru türle düzenleyip listeyi yenileyin. |
| Öğe yanlış listede | Şekil/grafik/tablo etiketi | Numarayı elle değiştirmeyin; etiketi ve liste ayarını düzeltin. |
| Başlık eski görünüyor | Asıl resim yazısı | Liste satırını değil, asıl başlığı değiştirin. |
| Sayfa numarası yanlış | Belge alanları ve son Word çıktısı | Belgeyi güncelleyin, sonra listeyi tümüyle yenileyin. |
Teslim öncesi görsel kontrol döngüsü
Son kontrolü her şekil için aynı sırayla yapın: Görselin işlevi, türü, başlığı, numarası, kaynak/izin durumu, metin içi atfı ve listesi. Bu sıra, yalnız kapak sayfasına bakarak yapılan hızlı kontrolden daha güvenilirdir. Özellikle Word’den PDF’ye geçişte görselin sayfa dışına taşmadığını, başlığından kopmadığını ve sayfa sonunda tek başına kalmadığını kontrol edin.
Dosyada çok sayıda şekil varsa ilk, ortadaki, yatay sayfadaki ve son şekli örneklemeli olarak açın; fakat başlık ve numaraları tüm liste üzerinde tarayın. Değişiklik yaptıktan sonra ilgili listeyi ve metin içi çapraz başvuruları yeniden güncelleyin. Teslim kopyasını saklayın; son dakika değişikliğinin hangi dosyada yapıldığını izleyin.
- Görselin araştırma sorusuna veya bulguya gerçek katkısını kontrol edin.
- Türün, başlığın, numaranın ve konumun kurum kuralıyla uyumunu doğrulayın.
- Kaynak, telif, etik izin ve kişisel veri bakımından gereken kontrolleri yapın.
- Grafiklerde ölçek, eksen, birim ve renk ayrımını inceleyin.
- Metin içi atıf ile şekil numarasının aynı olduğunu kontrol edin.
- Şekiller listesini ve PDF görünümünü son kez yenileyin.
Sık sorulan sorular
Grafik tezde şekil olarak mı yazılmalıdır?
Bu, enstitü kılavuzuna bağlıdır. Bazı kurumlar grafikleri şekil listesinde, bazıları ayrı grafik listesinde gösterir. Kılavuzdaki tanım ve yayımlanmış örneği izleyin.
Şekil başlığı neden şekiller listesinde görünmüyor?
Başlık düz metin olarak yazılmış, yanlış türle kaydedilmiş veya Word tarafından tanınan resim yazısı yapısına bağlı olmayabilir. Liste satırını elle yazmak yerine asıl kaydı düzeltip listeyi yenileyin.
İnternetten aldığım görsel için yalnız bağlantı vermem yeterli mi?
Genellikle yeterli değildir. Atıf stili, telif/lisans koşulu, uyarlama bilgisi ve kaynakçadaki tam kayıt birlikte değerlendirilmelidir.
Ekran görüntüsündeki kişisel veriyi kapatmak yeterli olur mu?
Her durumda değil. Görüntüden kişi veya hesap tekrar tanınabiliyorsa, etik izin veya farklı bir örnek kullanmak gerekebilir. Gerekli kişisel veri ve etik kontrollerini ayrıca yapın.