Tezde Yöntem Bölümü Nasıl Yazılır? Araştırma Deseni, Örneklem, Veri Toplama ve Analiz

Yöntemi araştırma sorusundan başlayarak kurun

Araştırma deseni, alışılmış veya kolay olduğu için değil araştırma sorusunu cevaplayabildiği için seçilir. Bir olgunun ne kadar yaygın olduğunu ölçmek, gruplar arasındaki farkı sınamak, bir müdahalenin etkisini değerlendirmek, bir deneyimi katılımcının bakış açısından anlamak ve belgelerde zaman içindeki değişimi incelemek aynı veri ve analiz düzenini gerektirmez. Önce her araştırma sorusunun ihtiyaç duyduğu kanıt türünü belirleyin; desen, katılımcı veya veri kaynağı ve analiz kararını bunun arkasından verin.

Yöntem bölümündeki her alt başlık bir sonrakiyle uyumlu olmalıdır. “Katılımcıların deneyimlerini derinlemesine anlamak” amacı yazılıp yalnız kapalı uçlu kısa bir form kullanılması veya “neden” sorusu sorulup yalnız frekans verilmesi amaç–veri–analiz uyumsuzluğudur. Benzer biçimde nedensel bir iddia, onu desteklemeyen kesitsel bir düzenle kurulamaz. Çalışmanız ilişki veya fark gösterebiliyorsa metinde de bu sınır korunmalıdır.

Araştırma desenini yalnız adlandırmayın, gerekçelendirin

Desen alt başlığında önce yaklaşımı ve özel deseni açık, alanınızda yerleşik terimle adlandırın. Ardından bu seçimin araştırma amacıyla bağını bir veya iki somut gerekçeyle açıklayın. Desenin genel ders kitabı tanımını uzun uzun aktarmak yerine, sizin çalışmanızda hangi soruyu hangi veriyle cevaplamaya imkân verdiğini gösterin. Kullanılan terimin farklı kaynaklarda farklı anlama gelebileceği durumlarda benimsediğiniz tanımı ve uygulama sınırını kaynakla belirtin.

Çalışmanın zamanı, ortamı ve aşamaları desenin parçasıdır. Kesitsel veya boylamsal oluş, deney ve kontrol düzeni, nitel çalışmadaki saha veya vaka sınırı, karma yöntemde aşamaların eşzamanlı ya da sıralı yürütülmesi açıkça yazılmalıdır. Yöntem araştırma tamamlandıktan sonra kaleme alınıyorsa planlananla gerçekten yapılanı karıştırmayın; sapma olduysa neyin değiştiğini ve analiz üzerindeki etkisini şeffaf biçimde açıklayın.

• Yaklaşım ve desenin tam adı.
• Desenin araştırma soruları için neden uygun olduğu.
• Araştırmanın ortamı, tarih aralığı ve önemli bağlam özellikleri.
• Varsa gruplar, aşamalar, müdahale, izlem veya vaka sınırı.
• Planlanandan sapmalar ve bunların veriye/analize etkisi.
• Desene özgü raporlama kılavuzu kullanıldıysa adı ve sürümü.

Evren, örneklem veya çalışma grubunu izlenebilir yazın

Nicel bir çalışmada hedef evren, erişilebilir evren veya örnekleme çerçevesi; nitel çalışmada ise amaçlı seçilen çalışma grubu, vaka veya veri kaynağı söz konusu olabilir. Her araştırmada “evren ve örneklem” kalıbını zorunluymuş gibi kullanmak yerine yaklaşımınıza uygun kavramı seçin. Dahil edilme ve dışlanma ölçütlerini, katılımcılara nasıl ulaşıldığını, davet edilen ve analize alınan sayıları ve veri kaybını açıkça verin.

Örneklem büyüklüğünü yalnız başka tezlerde kullanılan sayıyı kopyalayarak belirlemeyin. Nicel çalışmada hedef analiz, beklenen etki, hata düzeyi, güç, tasarım etkisi, tabakalar ve olası kayıp gibi kararlar gerekçeyi etkileyebilir. Nitel çalışmada amaç; nüfusu sayısal olarak temsil etmekten çok araştırma sorusu için bilgi açısından uygun ve yeterince çeşitli veriye ulaşmaktır. Kullanılan yeterlik veya doygunluk yaklaşımını, seçim mantığını ve uygulamada hangi işaretlerle karar verdiğinizi açıklayın.

Değişkenleri ve veri toplama araçlarını yeniden üretilebilir anlatın

Nicel çalışmada sonuç, yordayıcı, açıklayıcı, karıştırıcı veya kontrol değişkenlerini; hangi birim ve kategoriyle ölçüldüklerini ve analizde nasıl kodlandıklarını tanımlayın. Bir ölçek kullanılıyorsa geliştirici/uyarlama kaynağı, sürüm, alt boyutlar, madde ve yanıt yapısı, puanlama, yüksek puanın anlamı, izin koşulu ve sizin örnekleminizde yapılan ölçüm değerlendirmeleri belirtilmelidir. Kaynak göstermek kullanım izni gereğini ortadan kaldırmaz.

Nitel çalışmada görüşme rehberi, gözlem düzeni, doküman seçimi veya görsel materyalin nasıl geliştirildiğini ve araştırma sorularıyla bağını açıklayın. Soruların tamamını yöntem metnine yığmak yerine ana alanları özetleyip nihai aracı eklerde sunabilirsiniz. Pilot, uzman incelemesi veya bilişsel görüşme yapıldıysa kimlerle, hangi amaçla ve hangi değişikliklere yol açtığı kaydedilmelidir.

Araç marka/modeli veya yazılım adı tek başına yöntem değildir. Ölçümün kim tarafından, nerede, ne zaman, hangi standartla ve hangi koşullarda uygulandığını; birden çok uygulayıcı varsa eğitim ve tutarlılık sürecini açıklayın. Çevrim içi form kullanıldıysa zorunlu alanlar, tekil yanıt, geri dönüş, cihaz uyumu ve kişisel veri ayarları yöntem ve etik planıyla uyumlu olmalıdır.

Veri toplama sürecini zaman sırasıyla açıklayın

Okuyucu, etik ve kurum izinlerinden ham veriye kadar süreci takip edebilmelidir. İzin tarih/numarası, katılımcı daveti, bilgilendirme ve onam, uygulama ortamı, oturum süresi, kayıt yöntemi, veri kalite kontrolü ve güvenli saklama adımlarını araştırmanın gerçek sırasıyla yazın. Uygulayıcının araştırmacı, öğretmen, yönetici veya katılımcılarla başka bir ilişkisi varsa olası etkiyi ve bunu azaltmak için alınan önlemi belirtin.

Eksik, yarım veya tekrarlı yanıtların nasıl ele alındığı; görüşme kaydının nasıl çözümlendiği; çeviri yapıldıysa kim tarafından ve nasıl kontrol edildiği yöntem bölümünde açıklanmalıdır. Veri temizleme kararlarını sonuçlara baktıktan sonra sessizce vermek yerine önceden tanımlayın veya sonradan verilen kararları açıkça ayırın. Ham veri, temizlenmiş veri, analiz dosyası ve kod kitabı için sürüm düzeni kurmak hatayı azaltır.

1. İzin ve hazırlık Etik kurul, kurum izni, araç izni, pilot ve uygulayıcı eğitiminin tamamlandığı noktayı belirtin.
2. Katılımcıya ulaşma Davet kanalı, bilgilendirme, onam ve gönüllü çekilme yolunu açıklayın.
3. Uygulama Yer, tarih, süre, cihaz/araç, sıra ve standartlaştırılan koşulları yazın.
4. Kalite kontrolü Eksik, aykırı, tekrarlı, okunamayan veya hatalı kayıtların nasıl işaretlendiğini gösterin.
5. Saklama ve hazırlama Kimlik ayırma, dosya adlandırma, erişim, yedek, transkripsiyon ve analiz kopyası adımlarını belirtin.

Veri analizini düğme isimleriyle değil karar zinciriyle yazın

Analiz alt başlığını kullanılan yazılımın menü adlarının listesine dönüştürmeyin. Önce her araştırma sorusunun hangi veri ve hangi analizle cevaplandığını açıklayın. Nicel analizde değişken kodlama, eksik veri, varsayım kontrolleri, betimsel ölçüler, temel test/model, etki büyüklüğü ve belirsizlik ölçüleri ile varsa çoklu karşılaştırma, alt grup veya duyarlılık kararları yer almalıdır. Anlamlılık eşiği tek başına analiz planı değildir.

Nitel analizde kayıtların hazırlanması, veriye aşinalık, kod üretimi, kod kitabı veya kodlama yaklaşımı, tema/kategori geliştirme, aykırı örneklerin incelenmesi, araştırmacılar arası tartışma ve sonuçların nasıl doğrulandığı açıklanmalıdır. Yazılım veriyi depolamayı, kodlu parçaları bulmayı ve karşılaştırmayı kolaylaştırabilir; temayı ve akademik yorumu kendiliğinden üretmiş sayılmaz.

Karma yöntemde iki veri seti yalnız ayrı ayrı analiz edilip bırakılmaz. Hangi aşamada ve ne amaçla bağlandıkları, bir aşamanın diğerinin örneklemini veya sorularını nasıl etkilediği, sonuçların hangi tablo/şekil veya yorum stratejisiyle bütünleştirildiği ve çelişen bulguların nasıl ele alındığı belirtilmelidir.

Geçerlik, güvenirlik ve araştırma niteliğini yaklaşımınıza göre ele alın

“Geçerlik ve güvenirlik sağlanmıştır” cümlesi, hangi tehdide karşı hangi kanıtın üretildiğini göstermediği için yeterli değildir. Nicel çalışmada ölçümün niteliği, seçime bağlı yanlılık, karıştırıcılar, kayıp veri, uygulama tutarlılığı ve istatistiksel belirsizlik ayrı meselelerdir. Kullanılan ölçüm kanıtını ve araştırmanızda uyguladığınız kontrolleri kaynak ve sonuçlarıyla belirtin; başka bir çalışmadaki katsayıyı sizin verinizin otomatik güvencesi saymayın.

Nitel çalışmada şeffaflık, bağlamın ayrıntısı, veriyle uzun ve sistematik çalışma, olumsuz/aykırı örnekler, yansıtıcılık, karar izi, ekip içi sorgulama veya katılımcı geri bildirimi gibi stratejiler araştırma sorusu ve yaklaşımın bilgi anlayışıyla uyumlu seçilmelidir. Her strateji her nitel çalışmada zorunlu değildir; uygulamadığınız yöntemi kalıp cümle olarak yazmayın.

• Hangi kalite veya yanlılık riskini ele aldığınızı adlandırın.
• Bu risk için ne yaptığınızı somut işlemle açıklayın.
• Ortaya çıkan sonucu veya karar değişikliğini belirtin.
• Kontrolün sınırını ve gideremediği riski saklamayın.
• Araştırma yaklaşımınıza uymayan kavramları yalnız yaygın olduğu için eklemeyin.

Etik, veri güvenliği ve sınırlılıkları yöntemden ayırmayın

Etik kurul kararı, kurum izni, katılımcı bilgilendirmesi/onamı, kişisel veri hukuki dayanağı ve ölçek/telif izni farklı süreçlerdir. Çalışmanız için gerekenleri doğru birimden doğrulayın; karar ve izin bilgilerini üniversitenizin istediği biçimde raporlayın. Etik onay alınması veri güvenliği yükümlülüklerinin tamamlandığı anlamına gelmez.

Dosya adlarında kimlik kullanmama, kod anahtarını ayrı saklama, yetkiyi sınırlama, aktarımı ve yedekleri koruma, saklama süresi sonunda silme ve yayın/açık veri kararlarını onamla uyumlu tutma yöntem planının parçasıdır. Çevrim içi form, bulut, transkripsiyon veya yapay zekâ aracı kullanılıyorsa verinin nereye gönderildiği, hizmetin kullanım koşulları ve etik/kurumsal onayla uyumu değerlendirilmelidir.

Yöntemin sınırları tartışma bölümünde daha geniş yorumlanabilir; fakat yöntemde alınan kararların sonucu hangi çerçevede yorumlanabilir kıldığı açık olmalıdır. Kolayda örneklem, tek kurum, öz bildirim, düşük yanıt, kısa izlem, eksik kayıt veya araştırmacı rolü gibi özellikleri gizlemek yerine bulguların aktarılabilirlik ve genellenebilirlik sınırına bağlayın.

Yöntem bölümü son kontrol listesi

• Her araştırma sorusu bir veri kaynağı ve analiz adımıyla eşleşiyor.
• Desenin adı kadar seçilme gerekçesi, ortamı, zamanı ve aşamaları da açıklanıyor.
• Katılımcı/veri kaynağı kapsamı, seçim ölçütleri, hedef–gerçekleşen sayı ve kayıplar izlenebiliyor.
• Değişkenler, ölçümler, araç sürümleri, puanlama ve uygulama biçimi yeniden anlaşılabilecek ayrıntıda.
• Pilot, uzman incelemesi ve yapılan değişiklikler tarihli kayıtla belirtiliyor.
• Veri toplama, temizleme, kodlama, eksik veri ve dışlama kararları açık.
• Analizler yazılım düğmeleriyle değil araştırma sorusuna bağlı karar ve çıktılarla anlatılıyor.
• Nitel, nicel veya karma araştırma niteliği için kullanılan stratejiler yaklaşımınıza uygun ve somut.
• Etik, kurum izni, onam, veri güvenliği ve araç/telif izinleri birbirinden ayrılıyor.
• Planlananla yapılan arasındaki sapmalar ve yöntemin yorum sınırları saklanmıyor.
• Alanınıza ve deseninize uygun raporlama kılavuzu son kontrol amacıyla inceleniyor.
• Başlık adları, sıra ve ek belgeler üniversitenizin güncel tez yazım kılavuzuna uyarlanıyor.