Anket ve Görüşme Soruları Nasıl Hazırlanır? Etik, Pilot ve Soru Örnekleri

Anket, ölçek ve görüşme formu aynı araç değildir

Anket, katılımcıdan standart sorularla bilgi toplayan daha geniş bir veri toplama formudur. Olgusal sorular, davranış sıklığı, tercih, değerlendirme ve demografik alanlar içerebilir. Ölçek ise çoğunlukla doğrudan gözlenemeyen bir yapıyı — örneğin tutum, kaygı veya öz yeterlik — tanımlı maddeler ve puanlama mantığıyla ölçmeyi amaçlar. Her derecelendirme sorusu, geçerliği kanıtlanmış bir ölçek değildir; birkaç Likert tipi madde yazmak da tek başına ölçek geliştirmek anlamına gelmez.

Yarı yapılandırılmış görüşme formu, bütün katılımcılara aynı sırada kapalı maddeler okunan sözlü anket değildir. Araştırmacı az sayıda geniş, açık ve tarafsız ana soruyla deneyim, süreç veya anlamı keşfeder; katılımcının cevabına göre açıklayıcı sondalar kullanır. Standartlaştırılmış yanıtların karşılaştırılması isteniyorsa anket; bağlamın, gerekçenin ve sürecin derinlemesine anlaşılması isteniyorsa görüşme; ikisi birden gerekiyorsa yöntemsel olarak gerekçelendirilmiş karma tasarım düşünülebilir.

Soruyu yazmadan önce araştırma–veri matrisi kurun

Soru havuzuna doğrudan başlamayın. Her araştırma sorusunun hangi kavramı, gözlenebilir göstergeyi, veri türünü ve analiz kararını gerektirdiğini bir matriste gösterin. Böylece “ilginç olduğu için” eklenen fakat hiçbir araştırma sorusuna hizmet etmeyen maddeler ile sonuç bölümünde ihtiyaç duyulup ankette hiç sorulmayan değişkenler erken fark edilir.

Örneğin “lisansüstü öğrencilerin akademik kaynak kullanım alışkanlıkları nelerdir?” sorusu tek başına yeterince işlemsel değildir. Hangi kaynaklar, hangi dönem, hangi davranış ve hangi birim açıklanmalıdır. Son dört hafta içinde veri tabanı kullanma gün sayısı, tam metne erişim yolu veya kaynak değerlendirme ölçütü farklı göstergelerdir. Bunların her biri ayrı soru ve ayrı analiz gerektirebilir.

Anket sorusunu tek kavram, açık dönem ve anlaşılır dil ile yazın

Katılımcı soruyu araştırmacının zihnindeki tanımla değil, ekranda gördüğü kelimelerle yanıtlar. Soru kısa, doğrudan, hedef grubun anlayacağı dilde ve mümkün olduğunda tek bir kavramı ölçer. “Sık sık”, “genellikle”, “yeterli” ve “başarılı” gibi sözcükler kişiden kişiye değişiyorsa zaman aralığı, sayı veya açık ölçüt eklenir. Kurum içi kısaltma, akademik jargon ve olumsuz cümleler yalnız zorunluysa kullanılır.

Hatırlama görevi de tasarımın parçasıdır. Bir yıl içindeki küçük ve tekrarlı davranışı tam sayıyla sormak güvenilir olmayabilir. Araştırma amacına uygun daha kısa referans dönemi, olay temelli ipucu veya anlamlı sıklık kategorileri düşünülebilir. Ancak dönem, beklenen davranışın doğasına göre belirlenir; bütün anketlere uygulanacak tek bir “doğru” süre yoktur.

Yanıt seçenekleri soruyla birlikte tasarlanır

Kapalı soruda seçenekler ölçümün yarısıdır. Kategoriler mümkün olduğunca birbirini dışlamalı ve hedef grupta ortaya çıkabilecek anlamlı cevapları kapsamalıdır. Yaş için “18–25, 25–30” aralıkları 25 yaşında çakışır; “18–24, 25–29” gibi sınırlar çakışmayı önler. Çoklu seçim gerekiyorsa bunun açıkça belirtilmesi ve analizde her seçeneğin ayrı kodlanması gerekir.

“Bilmiyorum”, “hatırlamıyorum”, “uygulanamaz” veya “yanıtlamak istemiyorum” aynı şey değildir. Araştırma bağlamında gerçek ve anlamlı olasılıklarsa uygun seçenekler olarak ayrılabilir; her soruya otomatik eklenmez. “Diğer” seçeneği yeni kategorileri yakalayabilir fakat çok sık seçiliyorsa seçenek listesinin eksik olduğuna işaret eder.

Derecelendirme ölçeklerinde olumlu ve olumsuz kutuplar dengeli, etiketler anlaşılır ve yön tutarlı olmalıdır. Katılma düzeyi ile sıklık birbirine karıştırılmamalıdır. “Kesinlikle katılıyorum” bir davranış sıklığı cevabı değildir. Orta noktanın ve seçenek sayısının seçimi ölçülen yapı, önceki kanıt ve analiz planıyla gerekçelendirilir; sadece görünüşü düzenli olduğu için beşli Likert kullanılmaz.

• Tek yanıt mı, çoklu yanıt mı istendiğini açıkça yazın.
• Sayısal aralıkları çakışmayacak ve boşluk bırakmayacak biçimde tanımlayın.
• Seçenek sırasının ilk veya son seçeneği kayırıp kayırmadığını pilotta inceleyin.
• Derecelendirme yönünü form boyunca sebepsiz yere değiştirmeyin.
• “Fikrim yok” ile tarafsız/orta görüşü aynı kategoriye dönüştürmeyin.
• Analiz başlamadan her seçeneğin kodunu ve eksik veri tanımını veri sözlüğüne yazın.

Hazır ölçek kullanmak ile yeni soru yazmayı ayırın

Araştırma yerleşik bir yapıyı ölçüyorsa önce alan yazındaki araçlar sistemli biçimde taranır. Ölçeğin hedef yaş/grup, dil, kültür ve kullanım amacıyla uyumu; boyutları, puanlaması, önceki geçerlik ve güvenirlik kanıtları, kullanım/çoğaltma izni ve erişilebilir sürümü kontrol edilir. Yalnız başka bir tezde kullanılmış olması aracın sizin örnekleminiz için uygun veya serbest olduğunu göstermez.

Bir ölçeği kısaltmak, kelimelerini değiştirmek, seçenek eklemek, madde sırasını bozmak veya farklı dile çevirmek ölçüm özelliklerini etkileyebilir. Değiştirilmiş aracı özgün ölçekmiş gibi adlandırmayın. İzin sahibinin koşulları, çeviri/uyarlama yöntemi ve yeniden doğrulama gereği danışman ve yöntem uzmanıyla belirlenmelidir.

Araştırmacı yeni madde yazıyorsa bu durum açıkça belirtilir. İçerik kapsamının kuram ve literatürle kurulması, hedef grup dilinin incelenmesi, uzman değerlendirmesinin amacı ve ölçütü, bilişsel test, pilot, madde analizi ve gerekli geçerlik/güvenirlik çalışmaları tasarımın kapsamına göre planlanır. “Uzman görüşü alındı, anket geçerlidir” cümlesi tek başına yeterli kanıt değildir.

Yarı yapılandırılmış görüşme rehberini konuşma akışı olarak kurun

Görüşme rehberi katılımcının deneyimini kendi sözcükleriyle anlatmasına alan açar. Genellikle kısa bir tanışma ve süreç açıklamasından sonra kolay bir açılış sorusu, araştırma amacına bağlı geniş ana sorular, tarafsız sondalar ve kapanış bulunur. Soru sayısı tek başına kalite ölçütü değildir; her ana soru araştırma matrisinde bir amaca bağlanmalı ve öngörülen görüşme süresinde derinleşmeye izin vermelidir.

“Bu uygulama size nasıl yardımcı oldu?” sorusu yardım gördüğünü varsayabilir. “Bu uygulamayla ilgili deneyiminizi anlatır mısınız?” daha açık bir başlangıçtır. “Sonra ne oldu?”, “Bunu bir örnekle açıklayabilir misiniz?”, “Bu sizin için ne anlama geldi?” ve “Farklı bir deneyiminiz oldu mu?” gibi sondalar cevabı derinleştirir. Sonda, araştırmacının beklediği cevabı telkin etmek için kullanılmaz.

Rehber esnek olsa da görüşmeciler arasında amaç ve temel konu alanları korunmalıdır. Çok araştırmacılı çalışmada görüşmeci eğitimi, örnek görüşme, sonda kullanımı, not alma, duygusal zorlanma halinde izlenecek yol ve görüşme sonrası alan notu standardı hazırlanır. Görüşmeci, katılımcıyla güç ilişkisini ve kendi konumunun cevabı nasıl etkileyebileceğini araştırmacı günlüğünde değerlendirir.

1. Açılışı hazırlayın Amaç, gönüllülük, yaklaşık süre, gizlilik sınırı, kayıt talebi ve soru sorma hakkını açık dilde anlatın.
2. Kolay başlangıç yapın Katılımcının konu içindeki rolünü veya deneyim bağlamını anlatabileceği yargısız bir soruyla başlayın.
3. Geniş ana soruları sorun Her soruyu tek konuya bağlayın; “nasıl” ve “anlatır mısınız” türü açık ifadeler kullanın.
4. Tarafsız sondalar kullanın Açıklama, örnek, zaman sırası, istisna ve anlam isteyin; cevabı tamamlamayın veya onaylamayın.
5. Hassas konuyu sona yakın yerleştirin Önce güven ve bağlam oluşmasını sağlayın; katılımcının yanıtlamama ve ara verme hakkını hatırlatın.
6. Kapanışı planlayın Eklemek istediği konu olup olmadığını sorun; kayıt, geri çekilme ve iletişim sürecini yeniden açıklayın.

Form sırası, filtre soruları ve mobil kullanım cevap kalitesini etkiler

Anketin başlangıcında amaç ve katılım bilgisi verildikten sonra ilgili ve kolay sorularla ilerlemek, zor veya hassas maddeleri uygun bağlamdan sonra sunmak katılımcı yükünü azaltabilir. Benzer konular gruplanmalı; önceki sorunun sonraki cevabı yönlendirme ihtimali değerlendirilmelidir. Demografik alanlar yalnız eleme için başta gerekiyorsa erken sorulur; aksi halde çoğu çalışmada sona alınabilir.

Filtre ve atlama mantığı katılımcıyı kendisiyle ilgisiz sorulardan korur. Örneğin sesli kitap kullanmayan kişiye kullanım memnuniyeti sorulmamalıdır. Ancak koşullu dallar bütün olası yollarla test edilmezse katılımcı yanlış sayfaya gönderilebilir veya zorunlu soruda takılabilir. Mobil ekranda matris soruları, uzun seçenek listeleri ve küçük dokunma alanları özellikle denenmelidir.

Zorunlu alanları sınırlı tutun. Katılımcı hassas bir soruyu yanıtlamadan ilerleyemiyorsa gönüllülük zedelenebilir ve doğru olmayan cevap artabilir. İlerleme çubuğu, yaklaşık süre ve hata mesajı gerçek akışla uyumlu olmalıdır. Ekran okuyucu etiketi, klavye kullanımı, renk karşıtlığı ve anlaşılır hata metni erişilebilirliğin parçasıdır.

• Başlık ve açıklamaları sorunun kendisiyle karışmayacak biçimde düzenleyin.
• Her filtre yolunu masaüstü ve mobilde ayrı ayrı çalıştırın.
• Aynı katılımcının tekrar yanıtını önleme yönteminin IP, çerez veya hesap verisi toplayıp toplamadığını inceleyin.
• E-posta adresi, ad, öğrenci numarası veya IP kaydı araştırma için zorunlu değilse toplamayın.
• Dış form hizmetinin veriyi nerede tuttuğunu, kimlerin eriştiğini ve dışa aktarma/silme yolunu protokolden önce belirleyin.

Demografik ve hassas sorularda veri minimizasyonu uygulayın

Katılımcının yaşı, programı, bölümü, kurum adı, kıdemi ve özel durumu ayrı ayrı anonim görünebilir; küçük bir örneklemde birleştiğinde kişiyi belirleyebilir. Her demografik değişken için “hangi araştırma sorusu veya örneklem tanımı bunu gerektiriyor?” sorusunu sorun. Analizde kullanılmayacak bilgiyi “belki lazım olur” diye toplamayın.

Sağlık, engellilik, etnik köken, siyasi düşünce, dini inanç, sendika, cinsel hayat ve benzeri özel nitelikli kişisel veriler daha yüksek koruma gerektirir. Araştırmanın hukuki dayanağı, etik uygunluğu, gerekli izinleri, bilgilendirme içeriği, erişim ve saklama planı uzman değerlendirmesiyle netleştirilmeden bu alanlar forma eklenmemelidir. Cevap seçenekleri katılımcıyı kimlik açıklamaya zorlamamalı; gerekliyse yanıtlamak istememe imkânı sunulmalıdır.

Anonim veri ile kodlanmış/takma adlı veri aynı değildir. Cevap anahtarı, iletişim listesi veya yeniden eşleştirme olanağı varsa veri hâlâ kişisel veri olabilir. Katılımcıya “tamamen anonim” denmeden önce e-posta, IP, cihaz bilgisi, kayıt bağlantısı ve dolaylı tanımlayıcılar birlikte değerlendirilmelidir.

Uzman incelemesi, bilişsel görüşme ve pilot uygulama farklı işlerdir

Uzman incelemesi; maddelerin kuramsal kapsamı, yöntemsel uygunluğu, dil ve etik riskleri gibi belirlenmiş ölçütleri değerlendirir. Uzmanın alanı, seçilme gerekçesi, değerlendirme formu, karar kuralı ve değişiklikler kaydedilir. Yalnız uzman sayısını yazmak süreci açıklamaz.

Bilişsel görüşme, katılımcının soruyu nasıl anladığını, gerekli bilgiyi nasıl hatırladığını, hangi yargıya vardığını ve cevabını seçeneklerle nasıl eşleştirdiğini inceler. “Sorular anlaşılır mı?” diye sormaktan daha derindir. Katılımcıdan soruyu kendi sözüyle anlatması, cevaba nasıl ulaştığını açıklaması veya seçenekler arasındaki farkı tarif etmesi istenebilir. Amaç toplumdaki oranı tahmin etmek değil, ölçüm hatasına yol açabilecek düşünme sorunlarını bulmaktır.

Pilot uygulama ise davet, bilgilendirme/onam, form veya görüşme akışı, süre, filtreler, kayıt, veri aktarımı, kodlama ve analiz hazırlığını uçtan uca sınar. Pilot örneklemin büyüklüğü için bütün araştırmalara uygulanacak tek sayı yoktur; aracın karmaşıklığı, hedef gruplar, analiz amacı ve kurum gereklilikleriyle gerekçelendirilir. Pilot katılımcıların ana analize dahil edilip edilmeyeceği önceden belirlenir.

Etik kurul, kurum izni, bilgilendirme ve onamı tek belge sanmayın

Etik kurul değerlendirmesi, araştırmanın etik uygunluğunu inceleyen süreçtir. Veri başka bir okul, hastane, şirket veya kurumda toplanacaksa ayrıca kurum izni gerekebilir. Katılımcının araştırma hakkında bilgilendirilmesi ve gönüllü onamı ise ayrı bir katılımcı ilişkisidir. Birinin bulunması diğerlerini kendiliğinden karşılamaz.

YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızası olmadan yayımlamayı; çalışma bir kurumda yapılacaksa kurum izni almadan veriyi kullanmayı etik ihlal kapsamında sayar. Bunun yanında kişisel veri işlemenin hukuki dayanağı, 6698 sayılı Kanun ve araştırmanın somut koşullarına göre ayrıca belirlenmelidir. “Etik kurul onayı aldım” demek KVKK yükümlülüklerini otomatik olarak bitirmez.

Bilgilendirme metninde araştırmanın amacı, beklenen süre, yapılacak işlemler, olası risk/rahatsızlık ve yararlar, gönüllülük, soruyu atlama veya çekilme yolu, gizlilik sınırları, kayıt türü, veriye erişecek kişiler, saklama/silme planı ve iletişim noktası anlaşılır dilde açıklanır. Ses veya görüntü kaydı genel katılımın içinde gizlenmemeli; kurum formuna ve etik kurul kararına göre açıkça ele alınmalıdır.

KVKK Kurumu açık rızanın belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayalı ve özgür iradeyle verilmiş olmasını; aydınlatma ile açık rıza metninin ayrı ayrı düzenlenmesini vurgular. Bununla birlikte açık rıza her veri işleme için tek veya otomatik hukuki sebep değildir. Araştırmanızın dayanağını, aydınlatma ve onam metinlerini kurumunuzun hukuk/etik birimiyle doğrulayın.

Giresun Üniversitesi öğrencisi etik başvuruyu nasıl planlamalı?

Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nün güncel “Etik Kurul İşlemleri” sayfasına göre kayıtlı lisansüstü öğrencilerin etik kurul başvuruları 27 Aralık 2024 tarihinden itibaren Sosyal Bilimler, Fen ve Mühendislik Bilimleri Araştırmaları Etik Kurulu çevrim içi başvuru portalından yürütülür. Başvuru için kurumsal “@giresun.edu.tr” hesabıyla oturum açılması istenir; sayfada soru ve sorunlar için etik@giresun.edu.tr adresi verilir. Canlı başvuru öncesinde enstitü sayfasındaki güncel bağlantı, form ve takvim tekrar kontrol edilmelidir.

Üniversitenin “Bilgilendirilmiş Gönüllü Olur Formu” sayfası, formun her çalışmaya özgü uyarlanması gerektiğini açıkça belirtir. Araştırma başlığı, yöntem, süre, kayıt, risk ve veri işleme ayrıntıları genel bir örnekten kopyalanmamalıdır. Danışman onayı, başvuru ekleri ve imza/format koşulları portalın güncel talimatına göre hazırlanmalıdır.

Kurul seçimi araştırmanın konusuna ve kapsamına göre değişebilir. Tıp/sağlık alanındaki bir çalışmanın Sosyal Bilimler, Fen ve Mühendislik Bilimleri Araştırmaları Etik Kuruluna otomatik olarak girdiği varsayılmamalıdır; Giresun Üniversitesi Tıbbi Araştırmalar Etik Kurulu ayrı başvuru bilgileri yayımlar. Klinik araştırma, ilaç/tıbbi cihaz veya sağlık verisi içeren çalışmalarda ilgili mevzuat ve doğru kurul danışman, enstitü ve kurul sekreterliğiyle başvuru öncesinde doğrulanmalıdır.

1. Kurulu ve kapsamı doğrulayın Araştırma konusu, katılımcı grubu, kurum ve veri türüne göre doğru kurulun hangisi olduğunu danışman ve resmî birimle netleştirin.
2. Güncel enstitü sayfasını açın Eski indirilen form veya başka öğrencinin dosyası yerine güncel portal, duyuru ve ek listesini kullanın.
3. Aracı protokolle eşleştirin Başvuru formu, anket/görüşme rehberi, bilgilendirme/onam, kayıt ve veri saklama açıklamalarının birbiriyle aynı olmasını sağlayın.
4. Kurum hesabı ve ekleri hazırlayın Kurumsal hesap erişimini, dosya biçimini ve gerekli danışman/onay akışını son güne bırakmayın.
5. Karardan önce veri toplamaya başlamayın Gerekli etik ve kurum izinleri tamamlanmadan katılımcı daveti, pilot dâhil veri toplama sınırını ilgili kuruldan doğrulayın.

Ses kaydı, çevrim içi form ve araştırma verisi için güvenli zincir kurun

Görüşmenin kayda alınması transkripsiyon ve analiz kalitesini destekleyebilir; fakat ses biyometrik/kişisel tanımlayıcılar içerebilir ve katılımcının söylediği kişiler hakkında da bilgi taşıyabilir. Kayıt gerekçesi, cihaz/uygulama, aktarım, erişim, şifreleme, transkripsiyon, anonimleştirme, saklama süresi ve silme işlemi protokolde açıklanmalıdır. Katılımcı kayıt istemezse notla devam edilip edilemeyeceği önceden kararlaştırılır.

Ücretsiz çevrim içi form veya transkripsiyon hizmeti kullanmak veriyi kendiliğinden güvenli yapmaz. Hizmet sözleşmesi, sunucu konumu, alt işlemciler, yapay zekâ eğitimi için kullanım, hesap güvenliği, dışa aktarma ve kalıcı silme özellikleri araştırmanın gerekliliklerine göre incelenmelidir. Etik kurulda bir araç belirtilip daha sonra başka hizmete sessizce geçilmemelidir.

Ham kayıt, katılımcı iletişim listesi ve analiz dosyası farklı erişim düzeylerinde tutulabilir. Her katılımcıya çalışma kodu verilir; kod anahtarı ayrı ve sınırlı erişimli saklanır. Dosya adlarında ad-soyad kullanılmaz. Kimlerin hangi dosyaya eriştiği, yedeklerin nerede olduğu ve saklama sonunda hangi kopyaların nasıl silineceği veri yönetim planında gösterilir.

• Ham veriyi değişmeden koruyun; temizlenmiş veya anonimleştirilmiş kopyayı ayrı üretin.
• Araştırma ekibi için en az ayrıcalık ilkesine göre erişim verin.
• Paylaşım bağlantısını herkese açık bırakmayın; hesaplarda güçlü parola ve mümkünse çok faktörlü doğrulama kullanın.
• Yedekleme ile bulut eşitlemeyi aynı şey saymayın; geri yükleme sürecini test edin.
• Katılımcıya bildirilen saklama ve silme planını tez, yayın ve açık veri kararlarıyla uyumlu tutun.

Etik onaydan uygulamaya kadar sürüm kontrolü yapın

Anket veya görüşme formuna sürüm numarası ve tarih verin. Etik kurul başvurusuna eklenen sürüm, onaylanan sürüm, çevrim içi ortamda uygulanan sürüm ve analiz veri sözlüğü eşleşmelidir. Başlık değişikliği, yeni hassas soru, kayıt biçimi, katılımcı grubu veya veri saklama düzenindeki değişiklikler kurulun değişiklik bildirimi/onay sürecini gerektirebilir.

Veri toplama başladıktan sonra soruları sessizce değiştirmek cevapların karşılaştırılabilirliğini bozar. Zorunlu bir düzeltme yapılırsa hangi tarihte, neden, hangi katılımcılardan sonra ve analize nasıl yansıtıldığı değişiklik günlüğünde belirtilir; etik gereklilik ayrıca doğrulanır. Ham dışa aktarımlar tarihli ve salt okunur saklanır, temizleme adımları tekrarlanabilir kayda bağlanır.

Uygulamadan önce son kontrol listesi

• Her madde veya ana görüşme sorusu araştırma–veri matrisinde bir amaca bağlı.
• Anket, ölçek ve görüşme formunun işlevi birbirinden ayrıldı.
• Sorular tek kavramlı, tarafsız, hedef grubun dilinde ve gerekli zaman aralığıyla yazıldı.
• Kapalı seçenekler çakışma, boşluk, denge ve “uygulanamaz/yanıtlamak istemiyorum” gereği bakımından incelendi.
• Hazır ölçeğin özgün kaynağı, kullanım koşulu, puanlaması ve hedef gruba uygunluğu doğrulandı.
• Uzman incelemesi, bilişsel test, teknik test ve pilotun amaçları ayrı planlandı; değişiklikler kaydedildi.
• Hassas ve dolaylı tanımlayıcı veriler yalnız araştırma için gerekliyse tutuldu.
• Etik kurul, kurum izni, katılımcı bilgi/onamı, KVKK aydınlatması ve ölçek izni gereken yönleriyle ayrı doğrulandı.
• Ses/görüntü kaydı, çevrim içi hizmet, erişim, yedek, saklama ve silme zinciri protokole yazıldı.
• Giresun Üniversitesi öğrencisi güncel enstitü sayfasından doğru kurul ve çevrim içi başvuru yolunu kontrol etti.
• Onaylanan araç sürümüyle uygulanacak sürüm karşılaştırıldı; sonradan değişiklik yolu belirlendi.
• Analiz kodları, eksik veri ve dışa aktarma biçimi ilk katılımcıdan önce veri sözlüğünde tanımlandı.