Tezde evren, örneklem veya çalışma grubu bölümü; verinin kimlerden ya da hangi kaynaklardan geldiğini, bu birimlerin nasıl seçildiğini ve bulguların hangi sınırlar içinde yorumlanabileceğini açıklar. “Araştırmanın evrenini Türkiye’deki öğrenciler, örneklemini 200 öğrenci oluşturmaktadır” biçimindeki tek cümle; listeye nasıl ulaşıldığını, kimlerin dışarıda kaldığını, seçimin olasılıklı olup olmadığını ve 200 sayısının neden yeterli görüldüğünü açıklamaz.
Nicel, nitel ve karma araştırmalar aynı katılımcı dilini kullanmak zorunda değildir. Olasılıklı örnekleme dayalı bir araştırmada evren ve örneklem uygunken; vaka çalışması, fenomenoloji, görüşme, doküman incelemesi veya kuramsal örnekleme yaklaşımında çalışma grubu, katılımcılar, vakalar ya da veri kaynakları daha doğru olabilir. Başlığı kalıp olarak değil, gerçek araştırma tasarımına göre seçin.
Hedef evren, erişilebilir evren ve çerçeveyi ayırın
Hedef evren, araştırma sorusunun ilgilendiği daha geniş topluluktur. Erişilebilir evren ise zaman, kurum, coğrafya ve kayıt koşulları içinde gerçekten ulaşılabilen bölümdür. Örnekleme çerçevesi, seçim yapılacak güncel liste veya kayıt sistemidir. Bu üçü aynı değilse aradaki fark sonuçların genellenebilirliğini etkiler. Örneğin bütün lisansüstü öğrenciler hedeflenip yalnız tek enstitünün e-posta listesi kullanılıyorsa çerçevenin kapsamadığı kişiler açıkça belirtilmelidir.
Evren tanımına birim, yer ve zaman ekleyin. “Öğretmenler” yerine “2026 bahar döneminde X ilindeki resmî ortaokullarda görev yapan ve dahil edilme ölçütlerini karşılayan öğretmenler” daha izlenebilirdir. Kayıt tarihi önemliyse yazın; kadro ve öğrenci listeleri zamanla değişebilir. Aynı kişi birden fazla birimde bulunabiliyorsa yinelenen kayıtların nasıl ele alındığını açıklayın.
| Kavram | Cevapladığı soru | Tezde verilecek bilgi |
|---|---|---|
| Hedef evren | Sonuçlar hangi geniş topluluğa ilişkindir? | Birim, alan, zaman ve temel özellikler |
| Erişilebilir evren | Araştırmacı gerçekte hangi topluluğa ulaşabilir? | Kurum/yer, kayıt kapsamı ve erişim sınırı |
| Örnekleme çerçevesi | Seçim hangi listeden yapıldı? | Liste kaynağı, tarih, kapsam dışı ve yinelenen kayıtlar |
| Analiz örneklemi | Son analizde kaç birim kaldı? | Davet, kabul, tamamlayan, dışlanan ve analiz edilen sayılar |
Dahil edilme ve dışlanma ölçütlerini sonuçtan önce belirleyin
Dahil edilme ölçütleri araştırma sorusu için gerekli özellikleri, dışlanma ölçütleri ise veri kalitesini veya güvenliği etkileyen önceden belirlenmiş durumları gösterir. Ölçütleri sonuçları gördükten sonra istenmeyen kayıtları elemek için değiştirmek yanlılık oluşturabilir. Değişiklik zorunluysa zamanı, gerekçesi ve etkilenen kayıt sayısı şeffaf biçimde raporlanmalıdır.
Katılmayı reddetme, çalışmadan çekilme, formu tamamlamama, ölçüm hatası ve analiz dışlama aynı şey değildir. Katılımcı akışını aşamalar halinde verin. Hassas özellikleri gereksiz yere ölçüt yapmayın; her kişisel verinin araştırma amacıyla bağı ve korunma planı bulunmalıdır.
- Ölçütleri açık, gözlenebilir ve araştırma amacıyla ilişkili yazın.
- Davet edilen, uygun bulunan, katılan, tamamlayan ve analiz edilen sayıları ayırın.
- Her dışlama nedenini ve etkilenen kayıt sayısını belirtin.
- Eksik veri kararını katılımcı seçim ölçütüyle karıştırmayın.
- Sonradan değişen ölçütleri tarih ve gerekçeyle kaydedin.
Örnekleme yönteminin adını değil uygulamasını anlatın
Basit rastgele, sistematik, tabakalı veya küme örnekleme gibi olasılıklı yöntemler, seçilme olasılığının tanımlanabildiği bir çerçeve gerektirir. Bir bağlantıyı gönüllülere dağıtmak “rastgele örnekleme” değildir. Rastgelelik iddia ediliyorsa listenin nasıl oluşturulduğu, seçimin hangi araçla yapıldığı, tabaka veya kümelerin nasıl belirlendiği ve yanıt vermeyenlerin nasıl izlendiği açıklanmalıdır.
Kolayda, amaçlı, ölçüt, kartopu veya maksimum çeşitlilik gibi olasılıksız seçimlerde de gerekçe gerekir. Katılımcıya ulaşmanın kolay olması tek başına bilimsel temsil sağlamaz. Seçim yönteminin hangi araştırma ihtiyacını karşıladığını ve hangi kişileri sistematik olarak dışarıda bırakabileceğini tartışın. Karma çalışmada nicel ve nitel aşamalar farklı seçim mantıklarına sahip olabilir; her aşamayı ayrı raporlayın.
Örneklem büyüklüğünü yalnız evren sayısı tablosuyla belirlemeyin
Nicel araştırmada örneklem büyüklüğü; temel araştırma sorusu, planlanan analiz, beklenen etki veya hassasiyet, anlamlılık düzeyi, güç, değişken sayısı, grup oranı, kümeleme/tasarım etkisi ve olası veri kaybından etkilenir. Her araştırmaya aynı “evren–örneklem tablosunu” uygulamak bu bileşenleri görmezden gelir. Hesabın hangi yöntem, varsayım ve yazılımla yapıldığını; hedef sayı ile gerçekleşen sayı arasındaki farkı raporlayın.
Güç analizi, araştırma bittikten sonra düşük katılımcı sayısını otomatik olarak meşrulaştıran bir işlem değildir. Önsel planlama ile sonradan yapılan değerlendirmeyi ayırın. Çok yüksek kişi sayısı da kötü ölçümü veya yanlı seçim sürecini düzeltmez. İstatistiksel danışmanlık gerektiren karmaşık tasarımlarda hesabı araştırma planının başında yaptırın ve kullanılan girdileri saklayın.
| Girdi | Neden önemlidir? | Raporlama notu |
|---|---|---|
| Birincil analiz | Gerekli bilgi miktarı teste/modele göre değişir | Öncelikli araştırma sorusunu açıkça belirtin |
| Etki veya hassasiyet | Saptanmak/ölçülmek istenen farkı belirler | Kaynak, pilot veya alan gerekçesini yazın |
| Hata ve güç | Yanlış karar olasılıklarıyla ilişkilidir | Seçilen eşiklerin gerekçesini saklayın |
| Tasarım etkisi | Kümeleme ve tekrarlı ölçüm bağımsızlığı değiştirir | Küme ve korelasyon varsayımını belirtin |
| Kayıp payı | Eksik/çekilme nedeniyle hedef sayıyı artırabilir | Beklenen ve gerçekleşen kaybı ayırın |
Nitel çalışma grubunu sayısal temsil diliyle açıklamayın
Nitel araştırmada amaç çoğu zaman nüfusu oranlarla temsil etmek değil, belirli bir deneyim, süreç veya bağlam hakkında bilgi açısından zengin veriye ulaşmaktır. Katılımcıların neden uygun olduğu, hangi çeşitliliğin arandığı, erişimin nasıl sağlandığı, araştırmacı–katılımcı ilişkisinin ne olduğu ve veri toplamanın ne zaman sonlandırıldığı açıklanmalıdır.
“Doygunluğa ulaşıldı” ifadesi tek başına gerekçe değildir. Hangi doygunluk anlayışının kullanıldığı, kod veya tema gelişiminin nasıl izlendiği, yeni verinin hangi noktada ne katmadığı ve bu kararın kim tarafından verildiği belirtilmelidir. Fenomenolojik çalışma, vaka çalışması, gömülü teori ve nitel içerik analizi aynı yeterlik ölçütüne sahip olmak zorunda değildir. Yöntem yaklaşımınızla uyumlu terimi güvenilir kaynakla tanımlayın.
Katılımcı özelliklerini mahremiyeti koruyarak raporlayın
Örneklemi tanıtmak için yalnız araştırma sorusuyla ilişkili özellikleri verin. Küçük bir kurumda yaş, görev, bölüm ve kıdemin aynı tabloda ayrıntılı verilmesi kişiyi dolaylı olarak tanınabilir hâle getirebilir. Hücreleri birleştirme, aralık kullanma veya gereksiz değişkeni kaldırma gibi önlemler alın. Takma ad kullanmak tek başına anonimlik garantisi değildir.
Tabloda verilen sayıların metindeki akışla tutarlı olmasını kontrol edin. Yüzdeleri payda ve eksik veriyle birlikte sunun; yuvarlama nedeniyle toplamın küçük fark göstermesi durumunda bunu not edin. Nitel alıntılarda kullanılan katılımcı kodlarını demografik tablo ve onam planıyla uyumlu tutun.
Tezde evren ve örneklem yazım şablonu
Bölümü sırasıyla kapsam, çerçeve, ölçütler, seçim yöntemi, büyüklük gerekçesi ve gerçekleşen akış üzerine kurabilirsiniz. Örnek anlatım mantığı şöyledir: “Hedef evren … olarak tanımlanmıştır. Araştırma tarihinde erişilebilir kayıt çerçevesinde … birim bulunmaktadır. … ölçütlerini karşılayan birimler arasından … yöntemiyle seçim yapılmıştır. Örneklem büyüklüğü … varsayımlarıyla … olarak planlanmış; … kişi davet edilmiş, … kişi tamamlamış ve önceden tanımlanan nedenlerle … kayıt analiz dışında bırakılmıştır.” Gerçek sayı ve yönteminizi yazın; kalıbı kanıt yerine kullanmayın.
Nitel bir yapı için “Katılımcılar, araştırma sorusuna ilişkin deneyime sahip olma ve … çeşitliliğini yansıtma ölçütleriyle amaçlı olarak seçilmiştir. İlk temas … yoluyla kurulmuş, veri toplama ve analiz eşzamanlı izlenmiş, yeterlik kararı … göstergelerine göre verilmiştir” biçimindeki mantık kullanılabilir. Araştırmacının rolü, saha erişimi ve çekilme durumları ayrıca açıklanmalıdır.
Evren–örneklem son kontrol listesi
- Birim, yer ve zaman sınırı açıkça tanımlandı.
- Hedef evren, erişilebilir evren ve örnekleme çerçevesi karıştırılmadı.
- Dahil/dışlama ölçütleri sonuçları görmeden önce belirlendi.
- Örnekleme yönteminin uygulaması yeniden anlaşılabilecek ayrıntıda yazıldı.
- Örneklem büyüklüğü birincil analiz ve varsayımlarla gerekçelendirildi.
- Davet, katılım, tamamlama, dışlama ve analiz sayıları ayrıldı.
- Nitel çalışmada seçim ve yeterlik, yaklaşımın mantığıyla açıklandı.
- Örneklem özellikleri kimlik riskini artırmadan raporlandı.
- Genellenebilirlik veya aktarılabilirlik sınırları saklanmadı.
- Metin, tablo ve analiz paydaları birbiriyle tutarlı.
Sık sorulan sorular
Evren ve örneklem her tezde zorunlu mudur?
Hayır. Nicel örneklem araştırmalarında yaygındır; nitel, tarihsel, doküman veya vaka çalışmalarında katılımcılar, çalışma grubu, vakalar ya da veri kaynakları daha uygun olabilir.
Örneklem büyüklüğü evrenin yüzde kaçı olmalıdır?
Evrensel bir yüzde yoktur. Büyüklük planlanan analiz, hassasiyet/etki, güç, tasarım, değişkenlik ve kayıp gibi bileşenlerle belirlenir.
Çevrim içi ankete katılanlar rastgele örneklem sayılır mı?
Bağlantının gönüllülere açık dağıtılması tek başına rastgele seçim değildir. Rastgele örnekleme için tanımlı çerçeve ve bilinen seçim mekanizması gerekir.
Nitel araştırmada doygunluk nasıl yazılır?
Kullanılan doygunluk/yeterlik anlayışını, nasıl izlendiğini, yeni verinin ne katmadığını ve kararın hangi aşamada kim tarafından verildiğini somutlaştırın.
Pilot katılımcıları örneklem sayısına eklenir mi?
Araç veya protokol değiştiyse pilot veri aynı koşulları temsil etmeyebilir. Kararı önceden belirleyin ve etik ile analiz sonuçlarını danışmanınızla değerlendirin.